Dù cùng mang tên gọi Hà thủ ô trong dân gian, hà thủ ô đỏ (Reynoutria multiflora) và hà thủ ô trắng (Streptocaulon juventas) thuộc hai họ thực vật hoàn toàn khác nhau về hình thái nhựa mủ lẫn thành phần hoá học.

Hà thủ ô đỏ (Họ Rau răm)
Reynoutria multiflora
Bộ phận dùng: Rễ củ (cửu chưng cửu sái với đậu đen) · Tính vị: Tính hơi ấm (khi chế), vị đắng ngọt chát

Hà thủ ô trắng / Dây mốc (Họ Trúc đào)
Streptocaulon juventas
Bộ phận dùng: Lá, vỏ thân hoặc rễ
Bảng đối chiếu đặc điểm nhận biết
Hà thủ ô đỏ (Họ Rau răm)
Họ Rau răm (Polygonaceae); thân leo nhẵn ánh tía không có nhựa mủ trắng, gốc lá hình tim có bẹ chìa ôm thân.
Hà thủ ô trắng / Dây mốc (Họ Trúc đào)
Họ Trúc đào - Thiên lý (Apocynaceae); toàn thân và lá phủ lông mịn mốc, bẻ cành chảy nhiều nhựa mủ màu trắng đục như sữa.
Hà thủ ô đỏ (Họ Rau răm)
Củ tròn mập hoặc thuôn như củ khoai lang vỏ nâu đỏ; cắt ngang thịt củ màu hồng nâu có vân vòng kỳ lân (vân mây) đặc trưng.
Hà thủ ô trắng / Dây mốc (Họ Trúc đào)
Rễ củ dài hình trụ cong queo vỏ nâu xám nhiều nếp nhăn dọc; ruột màu trắng ngà nhiều bột và xơ, không có vân mây hồng.
Hà thủ ô đỏ (Họ Rau răm)
Vị chát rõ hơi đắng nhẹ (giàu tanin, stilben glycosid và anthraquinon).
Hà thủ ô trắng / Dây mốc (Họ Trúc đào)
Mùi thơm hắc nhẹ đặc trưng, vị đắng nhiều hơn chát.
Hà thủ ô đỏ (Họ Rau răm)
Bắt buộc ngâm nước vo gạo và chưng cách thuỷ với nước đậu đen xanh lòng (cửu chưng cửu sái) chuyển màu đen bóng mới được dùng.
Hà thủ ô trắng / Dây mốc (Họ Trúc đào)
Cũng phải ngâm kỹ nước vo gạo qua đêm để loại bỏ hết nhựa mủ trắng kích ứng rồi đồ chín cùng đậu đen trước khi phơi khô.
Hà thủ ô đỏ (Họ Rau răm)
Vị thuốc chuẩn trong Dược điển nhưng tuyệt đối không dùng sống và cần thận trọng theo dõi men gan nếu dùng kéo dài.
Hà thủ ô trắng / Dây mốc (Họ Trúc đào)
Thuốc Nam phổ biến ở miền Trung - Nam nhưng tuyệt đối không dùng củ tươi còn mủ trắng.
| Tiêu chí nhận biết | Hà thủ ô đỏ (Họ Rau răm) | Hà thủ ô trắng / Dây mốc (Họ Trúc đào) |
|---|---|---|
| Họ thực vật và đặc điểm dây lá | Họ Rau răm (Polygonaceae); thân leo nhẵn ánh tía không có nhựa mủ trắng, gốc lá hình tim có bẹ chìa ôm thân. | Họ Trúc đào - Thiên lý (Apocynaceae); toàn thân và lá phủ lông mịn mốc, bẻ cành chảy nhiều nhựa mủ màu trắng đục như sữa. |
| Hình thái và mặt cắt rễ củ | Củ tròn mập hoặc thuôn như củ khoai lang vỏ nâu đỏ; cắt ngang thịt củ màu hồng nâu có vân vòng kỳ lân (vân mây) đặc trưng. | Rễ củ dài hình trụ cong queo vỏ nâu xám nhiều nếp nhăn dọc; ruột màu trắng ngà nhiều bột và xơ, không có vân mây hồng. |
| Mùi vị nguyên liệu | Vị chát rõ hơi đắng nhẹ (giàu tanin, stilben glycosid và anthraquinon). | Mùi thơm hắc nhẹ đặc trưng, vị đắng nhiều hơn chát. |
| Quy trình bào chế khử độc | Bắt buộc ngâm nước vo gạo và chưng cách thuỷ với nước đậu đen xanh lòng (cửu chưng cửu sái) chuyển màu đen bóng mới được dùng. | Cũng phải ngâm kỹ nước vo gạo qua đêm để loại bỏ hết nhựa mủ trắng kích ứng rồi đồ chín cùng đậu đen trước khi phơi khô. |
| Lưu ý an toàn gan mật | Vị thuốc chuẩn trong Dược điển nhưng tuyệt đối không dùng sống và cần thận trọng theo dõi men gan nếu dùng kéo dài. | Thuốc Nam phổ biến ở miền Trung - Nam nhưng tuyệt đối không dùng củ tươi còn mủ trắng. |
Kinh nghiệm chọn mua thực tế
Chỉ chọn mua Chế hà thủ ô đỏ dạng miếng đen bóng mùi thơm bùi đậu đen từ cơ sở bào chế đạt chuẩn, tránh mua củ tươi tự thái uống sống tại nhà.
Kiểm tra nguồn gốc lô hàng, hạn dùng và hồ sơ kiểm nghiệm chất lượng sản phẩm trên sàn.
Tra cứu số lô & chứng từ kiểm nghiệm COABài phân biệt dược liệu khác
Xem tất cảBa kích tím · Ba kích trắng / Dây ruột gà
Phân biệt Ba kích tím và Ba kích trắng
Trên thị trường dược liệu ngâm, ba kích tím (loài chuẩn Morinda officinalis có thịt củ ánh tím giàu anthocyanin) và ba kích trắng hoặc các loài Morinda mọc hoang dễ bị nhầm lẫn nếu chỉ nhìn vỏ ngoài.
Sâm Ngọc Linh (Sâm Việt Nam) · Tam thất hoang / Vũ diệp tam thất
Phân biệt Sâm Ngọc Linh và Tam thất hoang
Cả hai đều thuộc chi Panax mang thân rễ có đốt sẹo như đốt trúc khiến người mua rất dễ bị nhầm lẫn với mức chênh lệch giá trị kinh tế rất lớn.
Cà gai leo (Solanum procumbens) · Cà dại hoa trắng (Solanum torvum)
Phân biệt Cà gai leo chuẩn và Cà dại hoa trắng
Cà gai leo và cà dại hoa trắng đều là cây có gai thuộc chi Solanum mọc phổ biến ở nông thôn Việt Nam nhưng hình thái thân, gai và công năng hoàn toàn khác biệt.
Xạ đen (Celastrus hindsii) · Xạ vàng / Dây gối cùng chi
Phân biệt Xạ đen Hoà Bình và Xạ vàng
Trong nhóm cây 'xạ' theo cách gọi của đồng bào Mường Hoà Bình, xạ đen chuẩn (Celastrus hindsii) có hàm lượng polyphenol, flavonoid và quinon đặc trưng cao hơn hẳn các loài xạ vàng mọc lẫn.
