Cùng thuộc họ Hoa tán (Apiaceae) có mùi thơm nồng ấm của tinh dầu phthalid và acid ferulic, Đương quy và Xuyên khung là cặp bài trùng kinh điển trong Tứ vật thang nhưng cần phân biệt rõ hình thái và tính chất tĩnh - động.

Đương quy (Chủ về Bổ huyết)
Angelica sinensis
Bộ phận dùng: Rễ củ · Tính vị: Tính ấm, vị ngọt cay

Xuyên khung (Chủ về Hành khí trong huyết)
Ligusticum striatum
Bộ phận dùng: Rễ củ và quả chín · Tính vị: Tính ấm, vị cay
Bảng đối chiếu đặc điểm nhận biết
Đương quy (Chủ về Bổ huyết)
Rễ phân thành đầu rễ (quy đầu), thân cái mập (quy thân) và nhiều rễ nhánh dẻo mềm (quy vĩ), vỏ nâu vàng, ruột trắng vàng nhiều dầu mềm dẻo.
Xuyên khung (Chủ về Hành khí trong huyết)
Thân rễ vo tròn thành cục mấu sần sùi như nắm tay nhỏ; thái lát mỏng có viền lượn sóng hình cánh bướm (hồ điệp phiến) đặc trưng.
Đương quy (Chủ về Bổ huyết)
Mùi thơm nồng ngọt đậm như cần tây cô đặc; nếm có vị ngọt trước, hơi cay và đắng nhẹ phía sau.
Xuyên khung (Chủ về Hành khí trong huyết)
Mùi thơm hắc nồng xông mạnh lên mũi; nếm vị cay đắng tê nhẹ đầu lưỡi, không ngọt.
Đương quy (Chủ về Bổ huyết)
Thiên về Bổ huyết hoà huyết, điều kinh và nhuận tràng (tính chất nuôi dưỡng, nhu nhuận).
Xuyên khung (Chủ về Hành khí trong huyết)
Là 'khí dược trong huyết': thiên về Hành khí hoạt huyết, khu phong chỉ thống, đi thẳng lên đầu mắt và ra tứ chi (tính chất thăng tán mạnh).
Đương quy (Chủ về Bổ huyết)
Khi dùng Đương quy bổ huyết thêm một lượng nhỏ Xuyên khung sẽ giúp bổ huyết mà không gây ứ trệ.
Xuyên khung (Chủ về Hành khí trong huyết)
Chuyên dùng trong các chứng đau đầu thiên đầu thống do phong hàn/huyết ứ và đau mỏi cổ vai gáy.
Đương quy (Chủ về Bổ huyết)
Chứa nhiều tinh dầu nhuận tràng nên kiêng dùng cho người tỳ hư đang đi ngoài phân lỏng nát.
Xuyên khung (Chủ về Hành khí trong huyết)
Tính tân ôn thăng tán rất mạnh nên kiêng dùng cho người âm hư hoả vượng (đỏ mặt, tăng huyết áp kịch phát), rong kinh và phụ nữ mang thai.
| Tiêu chí nhận biết | Đương quy (Chủ về Bổ huyết) | Xuyên khung (Chủ về Hành khí trong huyết) |
|---|---|---|
| Hình thái dược liệu khô | Rễ phân thành đầu rễ (quy đầu), thân cái mập (quy thân) và nhiều rễ nhánh dẻo mềm (quy vĩ), vỏ nâu vàng, ruột trắng vàng nhiều dầu mềm dẻo. | Thân rễ vo tròn thành cục mấu sần sùi như nắm tay nhỏ; thái lát mỏng có viền lượn sóng hình cánh bướm (hồ điệp phiến) đặc trưng. |
| Mùi hương và Vị nếm | Mùi thơm nồng ngọt đậm như cần tây cô đặc; nếm có vị ngọt trước, hơi cay và đắng nhẹ phía sau. | Mùi thơm hắc nồng xông mạnh lên mũi; nếm vị cay đắng tê nhẹ đầu lưỡi, không ngọt. |
| Bản chất tác dụng Đông y | Thiên về Bổ huyết hoà huyết, điều kinh và nhuận tràng (tính chất nuôi dưỡng, nhu nhuận). | Là 'khí dược trong huyết': thiên về Hành khí hoạt huyết, khu phong chỉ thống, đi thẳng lên đầu mắt và ra tứ chi (tính chất thăng tán mạnh). |
| Ứng dụng phối hợp | Khi dùng Đương quy bổ huyết thêm một lượng nhỏ Xuyên khung sẽ giúp bổ huyết mà không gây ứ trệ. | Chuyên dùng trong các chứng đau đầu thiên đầu thống do phong hàn/huyết ứ và đau mỏi cổ vai gáy. |
| Lưu ý chống chỉ định | Chứa nhiều tinh dầu nhuận tràng nên kiêng dùng cho người tỳ hư đang đi ngoài phân lỏng nát. | Tính tân ôn thăng tán rất mạnh nên kiêng dùng cho người âm hư hoả vượng (đỏ mặt, tăng huyết áp kịch phát), rong kinh và phụ nữ mang thai. |
Kinh nghiệm chọn mua thực tế
Lát Đương quy và Xuyên khung giàu tinh dầu tự nhiên nên rất dễ bị mọt hoặc tươm dầu mốc nếu để nóng ẩm; hãy bọc kín trong lọ thuỷ tinh đặt ngăn mát tủ lạnh.
Kiểm tra nguồn gốc lô hàng, hạn dùng và hồ sơ kiểm nghiệm chất lượng sản phẩm trên sàn.
Tra cứu số lô & chứng từ kiểm nghiệm COASản phẩm dược liệu liên quan trên sàn
Các sản phẩm chính hãng liên quan đến Đương quy (Chủ về Bổ huyết) và Xuyên khung (Chủ về Hành khí trong huyết).
Bài phân biệt dược liệu khác
Xem tất cảBa kích tím · Ba kích trắng / Dây ruột gà
Phân biệt Ba kích tím và Ba kích trắng
Trên thị trường dược liệu ngâm, ba kích tím (loài chuẩn Morinda officinalis có thịt củ ánh tím giàu anthocyanin) và ba kích trắng hoặc các loài Morinda mọc hoang dễ bị nhầm lẫn nếu chỉ nhìn vỏ ngoài.
Sâm Ngọc Linh (Sâm Việt Nam) · Tam thất hoang / Vũ diệp tam thất
Phân biệt Sâm Ngọc Linh và Tam thất hoang
Cả hai đều thuộc chi Panax mang thân rễ có đốt sẹo như đốt trúc khiến người mua rất dễ bị nhầm lẫn với mức chênh lệch giá trị kinh tế rất lớn.
Cà gai leo (Solanum procumbens) · Cà dại hoa trắng (Solanum torvum)
Phân biệt Cà gai leo chuẩn và Cà dại hoa trắng
Cà gai leo và cà dại hoa trắng đều là cây có gai thuộc chi Solanum mọc phổ biến ở nông thôn Việt Nam nhưng hình thái thân, gai và công năng hoàn toàn khác biệt.
Xạ đen (Celastrus hindsii) · Xạ vàng / Dây gối cùng chi
Phân biệt Xạ đen Hoà Bình và Xạ vàng
Trong nhóm cây 'xạ' theo cách gọi của đồng bào Mường Hoà Bình, xạ đen chuẩn (Celastrus hindsii) có hàm lượng polyphenol, flavonoid và quinon đặc trưng cao hơn hẳn các loài xạ vàng mọc lẫn.

