Sâm bố chính (Abelmoschus sagittifolius)
Sâm bố chính (Abelmoschus sagittifolius)Ảnh: 106611639464075912591 · CC BY-NC-SA · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần S

Sâm bố chính

Abelmoschus sagittifolius

Sâm bố chính (Abelmoschus sagittifolius) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cẩm quỳ (Malvaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là đài hoa, lá hoặc rễ, nổi bật với nhóm hoạt chất chất nhầy polysaccharide, anthocyanin, flavonoid và phytosterol.

Bộ phận dùng
Đài hoa, lá hoặc rễ
Tính vị
Tính bình, vị ngọt nhạt
Quy kinh
Tỳ, Phế
Nhóm hoạt chất chính
Chất nhầy polysaccharide, anthocyanin, flavonoid và phytosterol

1. Tổng quan và danh pháp

Sâm bố chính hay còn gọi là sâm báo, Sâm Thổ Hào (Thổ Hào Sâm) (danh pháp hai phần: Abelmoschus sagittifolius) là một loài thực vật có hoa trong họ Cẩm quỳ. Chúng được (Kurz) Merr. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1924. Trong các tài liệu khoa học và nghiên cứu tại Việt Nam, đôi khi loài này còn được ghi nhận dưới tên đồng nghĩa là Hibiscus sagittifolius Kurz. Một số tài liệu cũ hơn hoặc các nghiên cứu phân loại có thể đề cập đến các tên đồng nghĩa khác phản ánh sự phức tạp trong lịch sử phân loại của chi Abelmoschus và Hibiscus. Sâm này còn có các tên gọi khác là Sâm Thổ Hào (Thổ Hào Sâm), Sâm bố chính, Sâm báo, Sâm Nam. Loài thực vật này Tên của Sâm thường được gắn liền với các địa danh khi tìm thấy. Sâm được dân tìm thấy ở Núi Báo Thanh Hóa nên gọi là Sâm Báo, tương tự với Nhân Sâm Phú Yên Phú Yên và Sâm Cúc Phương Ninh Bình. Sâm được danh y Hải Thượng Lãn Ông tìm thấy tại châu Bố Chính nay là huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình và dùng làm thuốc ghi trong Bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh - ở đó ông gọi là Nam Nhân Sâm, nhưng các sách Đông Y sau này ghi chép theo địa danh nên về sau thường được gọi là Sâm Bố Chính. Tuy nhiên, tên Sâm Thổ Hào tại Thanh Hà, Thanh Chương, Nghệ An nhờ Tiến sỹ Phạm Kinh Vỹ di thực và trồng rộng rãi trong làng Thổ Hào từ 300 năm trước, trong lịch sử có ghi về việc tiến Vua.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Sâm bố chính mang danh pháp hai phần chuẩn là Abelmoschus sagittifolius, trực thuộc Chi Vông vang (Abelmoschus) nằm trong Họ Cẩm quỳ (Malvaceae).

Các loài cùng chi Abelmoschus và cùng Họ Cẩm quỳ thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Abelmoschus sagittifolius dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (đài hoa, lá hoặc rễ) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Abelmoschus.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Đài hoa, lá hoặc rễ.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Chất nhầy polysaccharide, anthocyanin, flavonoid và phytosterol.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Sâm bố chính (Abelmoschus sagittifolius) được ghi nhận sử dụng bộ phận đài hoa, lá hoặc rễ trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Trà thảo mộc dưỡng sinh, Thanh nhiệt & Mát gan, Hô hấp & Dịu cổ họng.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Abelmoschus và Họ Cẩm quỳ tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm chất nhầy polysaccharide, anthocyanin, flavonoid và phytosterol, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Abelmoschus sagittifolius), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Sản phẩm từ Sâm bố chính trên sàn Herbal.vn

Các sản phẩm thảo dược, trà dược liệu và chế phẩm chính hãng có liên quan đến dược liệu này.

Tìm thêm trên sàn →

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Cẩm quỳ)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Sâm bố chính.

Xem toàn bộ họ →
Vông vang
Thuốc Nam

Vông vang

Abelmoschus moschatus

Họ Cẩm quỳ · Đài hoa, lá hoặc rễ

Vông vang hay còn gọi bông vang, bông vàng, bụp vang, hoàng quỳ (danh pháp hai phần: Abelmoschus moschatus) là loài cây thuốc và cây lấy tinh dầu thuộc họ Cẩm quỳ được Medik. mô tả khoa học lần đầu năm 1787. Đây là loài bản địa của Ấn Độ. Hạt vông vang có thể cho tinh dầu giống m...

Hô hấp & Dịu cổ họngThanh nhiệt & Mát gan
Bụp mì
Thuốc Nam

Bụp mì

Abelmoschus manihot

Họ Cẩm quỳ · Đài hoa, lá hoặc rễ

Bụp mì (danh pháp khoa học: Abelmoschus manihot) là loài thực vật có hoa thuộc họ Cẩm quỳ. Loài này trước đây được xếp vào chi Dâm bụt (Hibiscus), hiện nay được xếp vào chi Vông vang (Abelmoschus).

Hô hấp & Dịu cổ họngThanh nhiệt & Mát gan
Dược liệu Duboscia macrocarpa (họ Cẩm quỳ)
Thuốc Nam

Dược liệu Duboscia macrocarpa (họ Cẩm quỳ)

Duboscia macrocarpa

Họ Cẩm quỳ · Đài hoa, lá hoặc rễ

Dược liệu Duboscia macrocarpa (họ Cẩm quỳ) (Duboscia macrocarpa) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cẩm quỳ (Malvaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là đài hoa, lá hoặc rễ, nổi bật với nhóm hoạt chất chất nhầy polysaccharide, anthocyanin, flavonoid và phytosterol.

Hô hấp & Dịu cổ họngThanh nhiệt & Mát gan
Thảo mộc họ Cẩm quỳ lá tim (Sida cordata)
Đông dược

Thảo mộc họ Cẩm quỳ lá tim (Sida cordata)

Sida cordata

Họ Cẩm quỳ · Đài hoa, lá hoặc rễ

Thảo mộc họ Cẩm quỳ lá tim (Sida cordata) (Sida cordata) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cẩm quỳ (Malvaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là đài hoa, lá hoặc rễ, nổi bật với nhóm hoạt chất chất nhầy polysaccharide, anthocyanin, flavonoid và phytosterol.

Hô hấp & Dịu cổ họngThanh nhiệt & Mát gan