Quế đất (Limnophila rugosa)
Quế đất (Limnophila rugosa)Ảnh: Jacy Chen · CC BY · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần Q

Quế đất

Limnophila rugosa

Quế đất (Limnophila rugosa) là loài thực vật dược học thuộc Họ Mã đề (Plantaginaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là lá và vỏ hạt, nổi bật với nhóm hoạt chất iridoid glycosid (aucubin, catalpol), chất nhầy arabinoxylan và phenylethanoid.

Bộ phận dùng
Lá và vỏ hạt
Nhóm hoạt chất chính
Iridoid glycosid (aucubin, catalpol), chất nhầy arabinoxylan và phenylethanoid

1. Tổng quan và danh pháp

Quế đất hay còn gọi hồi nước, rau quế vị, rau xá xị, rau vị (danh pháp khoa học: Limnophila rugosa) là một loài thực vật có hoa trong họ Mã đề. Loài này được (Roth) Merr. mô tả khoa học đầu tiên năm 1917. Rau quế vị vừa là một loại rau gia vị với mùi thơm rất riêng, mùi xá xị nồng nhẹ, hương vị khi ăn rất đặc biệt, khó lẫn với các loại rau khác vừa là một vị thuốc dân gian được sử dụng nhiều tại một số nước châu Á. Rau quế vị còn được chiết xuất để lấy tinh dầu vì chúng có mùi giống húng quế và hồi.

Tên gọi khác và đồng danh: Limnophila rugosa.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Quế đất mang danh pháp hai phần chuẩn là Limnophila rugosa, trực thuộc Chi Limnophila (Limnophila) nằm trong Họ Mã đề (Plantaginaceae).

Các loài cùng chi Limnophila và cùng Họ Mã đề thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Limnophila rugosa dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (lá và vỏ hạt) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Limnophila.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Lá và vỏ hạt.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Iridoid glycosid (aucubin, catalpol), chất nhầy arabinoxylan và phenylethanoid.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Quế đất (Limnophila rugosa) được ghi nhận sử dụng bộ phận lá và vỏ hạt trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Thận & Lợi tiểu, Hỗ trợ tiêu hoá, Thanh nhiệt & Mát gan.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Limnophila và Họ Mã đề tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm iridoid glycosid (aucubin, catalpol), chất nhầy arabinoxylan và phenylethanoid, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Limnophila rugosa), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Mã đề)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Quế đất.

Xem toàn bộ họ →
Thảo mộc họ Mã đề Trung Hoa (Limnophila chinensis)
Thuốc Nam

Thảo mộc họ Mã đề Trung Hoa (Limnophila chinensis)

Limnophila chinensis

Họ Mã đề · Lá và vỏ hạt

Thảo mộc họ Mã đề Trung Hoa (Limnophila chinensis) (Limnophila chinensis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Mã đề (Plantaginaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là lá và vỏ hạt, nổi bật với nhóm hoạt chất iridoid glycosid (aucubin, catalpol), chất nhầy arabinoxylan và phenylethanoid.

Hỗ trợ tiêu hoáThanh nhiệt & Mát gan
Ngò ôm
Thuốc Nam

Ngò ôm

Limnophila aromatica

Họ Mã đề · Lá và vỏ hạt

Ngò ôm hay ngò om (danh pháp hai phần: Limnophila aromatica) là một loại rau thơm mọc ở vùng nhiệt đới thuộc họ Mã đề. Các tỉnh miền Nam gọi là rau om hay rau ôm. Tại các tỉnh miền Trung, rau này còn được gọi là ngổ hương. Các tên gọi khác ngổ thơm, ngổ om, mò om hoặc ngổ điếc.

Hỗ trợ tiêu hoáThanh nhiệt & Mát gan
Dược liệu Veronicastrum sibiricum (họ Mã đề)
Đông dược

Dược liệu Veronicastrum sibiricum (họ Mã đề)

Veronicastrum sibiricum

Họ Mã đề · Lá và vỏ hạt

Dược liệu Veronicastrum sibiricum (họ Mã đề) (Veronicastrum sibiricum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Mã đề (Plantaginaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là lá và vỏ hạt, nổi bật với nhóm hoạt chất iridoid glycosid (aucubin, catalpol), chất nhầy arabinoxylan và phenylethanoid.

Hỗ trợ tiêu hoáThanh nhiệt & Mát gan
Thuỷ khổ cải ciliata (Veronica ciliata)
Đông dược

Thuỷ khổ cải ciliata (Veronica ciliata)

Veronica ciliata

Họ Mã đề · Lá và vỏ hạt

Thuỷ khổ cải ciliata (Veronica ciliata) (Veronica ciliata) là loài thực vật dược học thuộc Họ Mã đề (Plantaginaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là lá và vỏ hạt, nổi bật với nhóm hoạt chất iridoid glycosid (aucubin, catalpol), chất nhầy arabinoxylan và phenylethanoid.

Hỗ trợ tiêu hoáThanh nhiệt & Mát gan