Mã đề (Plantago major)
Mã đề (Plantago major)Ảnh: Reiner Richter · CC BY-NC-SA · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần M

Mã đề

Plantago major

Mã đề hay mã đề lớn, mã đề trồng, bông mã đề (danh pháp hai phần: Plantago major) là một loài thực vật thuộc họ Mã đề (Plantaginaceae). Đây là loài bản địa của châu Âu, Bắc Á và Trung Á.Những lá non, mềm có thể ăn sống, và những lá già, dai hơn có thể luộc lên trong món hầm và ăn...

Bộ phận dùng
Lá và vỏ hạt
Tính vị
Tính hàn, vị ngọt
Quy kinh
Can, Thận, Bàng quang, Phế
Nhóm hoạt chất chính
Iridoid glycosid (aucubin, catalpol), chất nhầy arabinoxylan và phenylethanoid

1. Tổng quan và danh pháp

Mã đề hay mã đề lớn, mã đề trồng, bông mã đề (danh pháp hai phần: Plantago major) là một loài thực vật thuộc họ Mã đề (Plantaginaceae). Đây là loài bản địa của châu Âu, Bắc Á và Trung Á.Những lá non, mềm có thể ăn sống, và những lá già, dai hơn có thể luộc lên trong món hầm và ăn. Cây mã đề được trồng và mọc ở khắp Việt Nam. Loài này được dùng làm thuốc chữa suyễn, lợi tiểu, lọc máu.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Mã đề mang danh pháp hai phần chuẩn là Plantago major, trực thuộc Chi Mã đề (Plantago) nằm trong Họ Mã đề (Plantaginaceae).

Các loài cùng chi Plantago và cùng Họ Mã đề thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Plantago major dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (lá và vỏ hạt) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Plantago.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Lá và vỏ hạt.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Iridoid glycosid (aucubin, catalpol), chất nhầy arabinoxylan và phenylethanoid.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Mã đề (Plantago major) được ghi nhận sử dụng bộ phận lá và vỏ hạt trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Thận & Lợi tiểu, Hỗ trợ tiêu hoá, Thanh nhiệt & Mát gan.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Plantago và Họ Mã đề tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm iridoid glycosid (aucubin, catalpol), chất nhầy arabinoxylan và phenylethanoid, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Plantago major), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Sản phẩm từ Mã đề trên sàn Herbal.vn

Các sản phẩm thảo dược, trà dược liệu và chế phẩm chính hãng có liên quan đến dược liệu này.

Tìm thêm trên sàn →

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Mã đề)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Mã đề.

Xem toàn bộ họ →
Mã đề lá mác (Plantago lanceolata)
Đông dược

Mã đề lá mác (Plantago lanceolata)

Plantago lanceolata

Họ Mã đề · Lá và vỏ hạt

Mã đề lá mác (Plantago lanceolata) (Plantago lanceolata) là loài thực vật dược học thuộc Họ Mã đề (Plantaginaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là lá và vỏ hạt, nổi bật với nhóm hoạt chất iridoid glycosid (aucubin, catalpol), chất nhầy arabinoxylan và phenylethanoid.

Hỗ trợ tiêu hoáThanh nhiệt & Mát gan
Plantago arenaria
Đông dược

Plantago arenaria

Plantago indica

Họ Mã đề · Lá và vỏ hạt

Plantago arenaria (Plantago indica) là loài thực vật dược học thuộc Họ Mã đề (Plantaginaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là lá và vỏ hạt, nổi bật với nhóm hoạt chất iridoid glycosid (aucubin, catalpol), chất nhầy arabinoxylan và phenylethanoid.

Hỗ trợ tiêu hoáThanh nhiệt & Mát gan
Xa tiền
Đông dược1 SP

Xa tiền

Plantago asiatica

Họ Mã đề · Lá và vỏ hạt

Xa tiền hay Mã đề á (danh pháp hai phần: Plantago asiatica) là một loài thực vật thuộc chi Mã đề (Plantago). Xa tiền phân bố ở Trung Quốc và Việt Nam. Đây là một loài thân thảo, dùng làm thuốc chữa thủy thủng, đái buốt, tả, lị, viêm phế quản...

Hỗ trợ tiêu hoáThanh nhiệt & Mát gan
Nhân trần
Thuốc Nam1 SP

Nhân trần

Adenosma glutinosum

Họ Mã đề · Lá và vỏ hạt

Nhân trần, các tên gọi khác: hoắc hương núi, chè nội, chè cát, tuyến hương lam (danh pháp hai phần: Adenosma glutinosum) là một loài thực vật hiện được APG II và GRIN phân loại là thuộc họ Mã đề (Plantaginaceae), mặc dù một số tài liệu vẫn còn coi nó thuộc họ Huyền sâm (Scrophula...

Bảo vệ gan & Hạ men ganHỗ trợ tiêu hoá