Cẩm (Dicliptera tinctoria)
Cẩm (Dicliptera tinctoria)Ảnh: Cheng-Tao Lin · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần C

Cẩm

Dicliptera tinctoria

Cẩm hay cẩm tím, một vài vùng còn gọi là kim lông, danh pháp hai phần: Dicliptera tinctoria, là một loài trong họ Acanthaceae (trước đây được mô tả ở đây là danh pháp đồng nghĩa của Peristrophe bivalvis ( L. ) Merr. và P. roxburghiana). Cây là loài bản địa của Đông, Đông Nam và N...

Họ thực vật
Họ Ô rô (Acanthaceae)
Bộ phận dùng
Toàn cây trên mặt đất hoặc lá
Nhóm hoạt chất chính
Diterpen lacton (andrographolid), flavonoid, iridoid và phytosterol

1. Tổng quan và danh pháp

Cẩm hay cẩm tím, một vài vùng còn gọi là kim lông, danh pháp hai phần: Dicliptera tinctoria, là một loài trong họ Acanthaceae (trước đây được mô tả ở đây là danh pháp đồng nghĩa của Peristrophe bivalvis ( L. ) Merr. và P. roxburghiana). Cây là loài bản địa của Đông, Đông Nam và Nam châu Á từ miền nam Assam đến Sri Lanka và về phía đông đến Đông Nam Á lục địa, Java, miền nam Trung Quốc và Đài Loan.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Cẩm mang danh pháp hai phần chuẩn là Dicliptera tinctoria, trực thuộc Chi Dicliptera (Dicliptera) nằm trong Họ Ô rô (Acanthaceae).

Các loài cùng chi Dicliptera và cùng Họ Ô rô thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Dicliptera tinctoria dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (toàn cây trên mặt đất hoặc lá) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Dicliptera.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Toàn cây trên mặt đất hoặc lá.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Diterpen lacton (andrographolid), flavonoid, iridoid và phytosterol.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Cẩm (Dicliptera tinctoria) được ghi nhận sử dụng bộ phận toàn cây trên mặt đất hoặc lá trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Thanh nhiệt & Mát gan, Tăng cường đề kháng, Hô hấp & Dịu cổ họng.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Dicliptera và Họ Ô rô tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm diterpen lacton (andrographolid), flavonoid, iridoid và phytosterol, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Dicliptera tinctoria), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Ô rô)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Cẩm.

Xem toàn bộ họ →
Dược liệu Dicliptera riparia (họ Ô rô)
Thuốc Nam

Dược liệu Dicliptera riparia (họ Ô rô)

Dicliptera riparia

Họ Ô rô · Toàn cây trên mặt đất hoặc lá

Dược liệu Dicliptera riparia (họ Ô rô) (Dicliptera riparia) là loài thực vật dược học thuộc Họ Ô rô (Acanthaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây trên mặt đất hoặc lá, nổi bật với nhóm hoạt chất diterpen lacton (andrographolid), flavonoid, iridoid và phytosterol.

Hô hấp & Dịu cổ họngTăng cường đề kháng
Lá diễn
Thuốc Nam

Lá diễn

Dicliptera chinensis

Họ Ô rô · Toàn cây trên mặt đất hoặc lá

Lá diễn (Dicliptera chinensis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Ô rô (Acanthaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây trên mặt đất hoặc lá, nổi bật với nhóm hoạt chất diterpen lacton (andrographolid), flavonoid, iridoid và phytosterol.

Hô hấp & Dịu cổ họngTăng cường đề kháng
Dược liệu Eranthemum pulchellum (họ Ô rô)
Thuốc Nam

Dược liệu Eranthemum pulchellum (họ Ô rô)

Eranthemum pulchellum

Họ Ô rô · Toàn cây trên mặt đất hoặc lá

Dược liệu Eranthemum pulchellum (họ Ô rô) (Eranthemum pulchellum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Ô rô (Acanthaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây trên mặt đất hoặc lá, nổi bật với nhóm hoạt chất diterpen lacton (andrographolid), flavonoid, iridoid và phytosterol.

Hô hấp & Dịu cổ họngTăng cường đề kháng
Dược liệu Elytraria acaulis (họ Ô rô)
Thuốc Nam

Dược liệu Elytraria acaulis (họ Ô rô)

Elytraria acaulis

Họ Ô rô · Toàn cây trên mặt đất hoặc lá

Dược liệu Elytraria acaulis (họ Ô rô) (Elytraria acaulis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Ô rô (Acanthaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây trên mặt đất hoặc lá, nổi bật với nhóm hoạt chất diterpen lacton (andrographolid), flavonoid, iridoid và phytosterol.

Hô hấp & Dịu cổ họngTăng cường đề kháng