Dây ký ninh (Dây thần thông) (Tinospora crispa)
Dây ký ninh (Dây thần thông) (Tinospora crispa)Ảnh: no rights reserved, uploaded by 葉子 · CC0 / Public Domain · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần D

Dây ký ninh (Dây thần thông)

Tinospora crispa

Dây ký ninh (Dây thần thông) (Tinospora crispa) là loài thực vật dược học thuộc Họ Tiết dê (Menispermaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là thân dây già nổi u sần, nổi bật với nhóm hoạt chất diterpen furanolacton (borapetol, borapetosid), alkaloid aporphin và berberin.

Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Dây cóc · Thần thông · Toàn phá
Bộ phận dùng
Thân dây già nổi u sần
Tính vị
Tính mát, vị rất đắng
Quy kinh
Can, Tỳ
Nhóm hoạt chất chính
Diterpen furanolacton (borapetol, borapetosid), alkaloid aporphin và berberin

1. Tổng quan và danh pháp

Dây ký ninh (Dây thần thông) (danh pháp khoa học: Tinospora crispa) là đại diện có giá trị dược liệu thuộc chi Tinospora, Họ Tiết dê (Menispermaceae). Trong hệ thống phân loại của Thư viện Dược liệu Herbal.vn, loài này được xếp vào nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á.

Tên gọi khác và đồng danh: Dây cóc, Toàn phá, Thần thông, Tinospora crispa.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Dây ký ninh (Dây thần thông) mang danh pháp hai phần chuẩn là Tinospora crispa, trực thuộc Chi Dây thần thông (Tinospora) nằm trong Họ Tiết dê (Menispermaceae).

Các loài cùng chi Tinospora và cùng Họ Tiết dê thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Tinospora crispa dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (thân dây già nổi u sần) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Tinospora.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Thân dây già nổi u sần.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Diterpen furanolacton (borapetol, borapetosid), alkaloid aporphin và berberin.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Thanh nhiệt, hỗ trợ tiêu hoá, kích thích ăn ngon và dùng ngoài ngâm xoa bóp đau nhức.

  • Tính vị tham khảo: Vị rất đắng, tính mát.
  • Quy kinh tham khảo: Can, Tỳ, Vị.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Thanh nhiệt & Mát gan, Xương khớp & Phong thấp.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Tinospora và Họ Tiết dê tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm diterpen furanolacton (borapetol, borapetosid), alkaloid aporphin và berberin, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Tinospora crispa), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Sản phẩm từ Dây ký ninh (Dây thần thông) trên sàn Herbal.vn

Các sản phẩm thảo dược, trà dược liệu và chế phẩm chính hãng có liên quan đến dược liệu này.

Tìm thêm trên sàn →

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Tiết dê)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Dây ký ninh (Dây thần thông).

Xem toàn bộ họ →
Dây thần thông cordifolia (Tinospora cordifolia)
Thuốc Nam1 SP

Dây thần thông cordifolia (Tinospora cordifolia)

Tinospora cordifolia

Họ Tiết dê · Thân củ hoặc dây thân

Dây thần thông cordifolia (Tinospora cordifolia) (Tinospora cordifolia) là loài thực vật dược học thuộc Họ Tiết dê (Menispermaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là thân củ hoặc dây thân, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid isoquinolin (rotundin/tetrahydropalmatin, berberin) và diterpen đắng.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Tinospora hainanensis
Thuốc Nam

Dây thần thông hainanensis (Tinospora hainanensis)

Tinospora hainanensis

Họ Tiết dê · Thân củ hoặc dây thân

Dây thần thông hainanensis (Tinospora hainanensis) (Tinospora hainanensis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Tiết dê (Menispermaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là thân củ hoặc dây thân, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid isoquinolin (rotundin/tetrahydropalmatin, berberin) và diterpen đắng.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Cyclea sutchuenensis
Thuốc Nam

Dược liệu Cyclea sutchuenensis (họ Tiết dê)

Cyclea sutchuenensis

Họ Tiết dê · Thân củ hoặc dây thân

Dược liệu Cyclea sutchuenensis (họ Tiết dê) (Cyclea sutchuenensis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Tiết dê (Menispermaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là thân củ hoặc dây thân, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid isoquinolin (rotundin/tetrahydropalmatin, berberin) và diterpen đắng.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Stephania sutchuenensis
Thuốc Nam

Bình vôi sutchuenensis (Stephania sutchuenensis)

Stephania sutchuenensis

Họ Tiết dê · Thân củ hoặc dây thân

Bình vôi sutchuenensis (Stephania sutchuenensis) (Stephania sutchuenensis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Tiết dê (Menispermaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là thân củ hoặc dây thân, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid isoquinolin (rotundin/tetrahydropalmatin, berberin) và diterpen đắng.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan