Mấm đen (Avicennia officinalis)
Mấm đen (Avicennia officinalis)Ảnh: renjus box · CC BY · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần M

Mấm đen

Avicennia officinalis

Mắm đen hay mắm lưỡi đòng (danh pháp hai phần: Avicennia officinalis) là một loài thuộc thực vật ngập mặn. Cây con mọc thành bụi, thấp, khi trưởng thành nó thân gỗ cao đến 15 m đôi khi đến 30 m. Các lá xanh bóng dài 10 cm, rộng 5 cm. Có hoa lớn nhất trong chi Mắm, với đường kính ...

Họ thực vật
Họ Ô rô (Acanthaceae)
Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
mắm đen
Bộ phận dùng
Toàn cây trên mặt đất hoặc lá
Nhóm hoạt chất chính
Diterpen lacton (andrographolid), flavonoid, iridoid và phytosterol

1. Tổng quan và danh pháp

Mắm đen hay mắm lưỡi đòng (danh pháp hai phần: Avicennia officinalis) là một loài thuộc thực vật ngập mặn. Cây con mọc thành bụi, thấp, khi trưởng thành nó thân gỗ cao đến 15 m đôi khi đến 30 m. Các lá xanh bóng dài 10 cm, rộng 5 cm. Có hoa lớn nhất trong chi Mắm, với đường kính từ 6 đến 10 mm khi nở. Hoa có mày vàng cam đến vàng chanh. Vỏ cây trơn màu lục bẩn đền xám tối, có các vết nứt. Mắm đen phân bố ở bờ sông và hiếm gặp ở gần biển, thích nghi trong môi trường đất sét trên cạn.

Tên gọi khác và đồng danh: mắm đen.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Mấm đen mang danh pháp hai phần chuẩn là Avicennia officinalis, trực thuộc Chi Mắm (Avicennia) nằm trong Họ Ô rô (Acanthaceae).

Các loài cùng chi Avicennia và cùng Họ Ô rô thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Avicennia officinalis dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (toàn cây trên mặt đất hoặc lá) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Avicennia.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Toàn cây trên mặt đất hoặc lá.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Diterpen lacton (andrographolid), flavonoid, iridoid và phytosterol.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Mấm đen (Avicennia officinalis) được ghi nhận sử dụng bộ phận toàn cây trên mặt đất hoặc lá trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Thanh nhiệt & Mát gan, Tăng cường đề kháng, Hô hấp & Dịu cổ họng.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Avicennia và Họ Ô rô tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm diterpen lacton (andrographolid), flavonoid, iridoid và phytosterol, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Avicennia officinalis), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Ô rô)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Mấm đen.

Xem toàn bộ họ →
Mắm ổi
Thuốc Nam

Mắm ổi

Avicennia marina

Họ Ô rô · Toàn cây trên mặt đất hoặc lá

Mắm ổi (Avicennia marina) là một loài thuộc thực vật ngập mặn thuộc chi Mắm. Loài này phân bố ở vùng bãi triều ở các cửa sông ven biển. Sách tra cứu tên cây cỏ Việt Nam của TS Võ Văn Chi, NXB Giáo dục, 2007, còn ghi tên gọi khác của loài này là mắm đen, trong khi một số tài liệu ...

Hô hấp & Dịu cổ họngTăng cường đề kháng
Chùy hoa oligantha (Strobilanthes oligantha)
Thuốc Nam

Chùy hoa oligantha (Strobilanthes oligantha)

Strobilanthes oligantha

Họ Ô rô · Toàn cây trên mặt đất hoặc lá

Chùy hoa oligantha (Strobilanthes oligantha) (Strobilanthes oligantha) là loài thực vật dược học thuộc Họ Ô rô (Acanthaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây trên mặt đất hoặc lá, nổi bật với nhóm hoạt chất diterpen lacton (andrographolid), flavonoid, iridoid và phytosterol.

Hô hấp & Dịu cổ họngTăng cường đề kháng
Xuân hoa procumbens (Justicia procumbens)
Thuốc Nam

Xuân hoa procumbens (Justicia procumbens)

Justicia procumbens

Họ Ô rô · Toàn cây trên mặt đất hoặc lá

Xuân hoa procumbens (Justicia procumbens) (Justicia procumbens) là loài thực vật dược học thuộc Họ Ô rô (Acanthaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây trên mặt đất hoặc lá, nổi bật với nhóm hoạt chất diterpen lacton (andrographolid), flavonoid, iridoid và phytosterol.

Hô hấp & Dịu cổ họngTăng cường đề kháng
Dây bông xanh
Thuốc Nam

Dây bông xanh

Thunbergia grandiflora

Họ Ô rô · Toàn cây trên mặt đất hoặc lá

Dây bông xanh còn có các tên: bông báo, cát đằng hoa to, đại hoa sơn khiên ngưu, đại hoa lão nha chủy (danh pháp hai phần: Thunbergia grandiflora Roxb.); là một loài thực vật có hoa thuộc họ Ô rô (Acanthaceae). Đây là loài bản địa của Trung Quốc, Ấn Độ, Đông Dương và Myanmar và c...

Hô hấp & Dịu cổ họngTăng cường đề kháng
Xuân tiết
Đông dược

Xuân tiết

Justicia adhatoda

Họ Ô rô · Toàn cây trên mặt đất hoặc lá

Xuân tiết (Justicia adhatoda) là loài thực vật dược học thuộc Họ Ô rô (Acanthaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là toàn cây trên mặt đất hoặc lá, nổi bật với nhóm hoạt chất diterpen lacton (andrographolid), flavonoid, iridoid và phytosterol.

Giảm ho & Làm dịu cổ họngHô hấp & Dịu cổ họng
Xuyên tâm liên
Đông dược1 SP

Xuyên tâm liên

Andrographis paniculata

Họ Ô rô · Toàn cây trên mặt đất hoặc lá

Xuyên tâm liên (穿心蓮), danh pháp khoa học Andrographis paniculata (đồng nghĩa Justicia paniculata), hay còn gọi là công cộng, hùng bút, nguyên cộng, lam khái liên, cây lá đắng, khô đảm thảo, nhất kiến kỷ, là một loài cây thảo thuộc họ Ô rô (Acanthaceae), có nguồn gốc từ Ấn Độ và S...

Hô hấp & Dịu cổ họngTăng cường đề kháng