Đinh lăng (Polyscias fruticosa)
Đinh lăng (Polyscias fruticosa)Ảnh: veroalpizar · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần Đ

Đinh lăng

Polyscias fruticosa

Đinh lăng hay cây gỏi cá, nam dương sâm (danh pháp hai phần: Polyscias fruticosa, đồng nghĩa: Panax fruticosum, Panax fruticosus) là một loài cây nhỏ thuộc chi Đinh lăng (Polyscias) của Họ Cuồng cuồng (Araliaceae). Cây được trồng làm cảnh hay làm thuốc trong y học cổ truyền.

Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Cây gỏi cá · Đinh lăng lá nhỏ · Nam dương sâm
Tên vị thuốc (Dược điển)
Radix Polysciacis
Bộ phận dùng
Rễ củ và lá
Tính vị
Tính mát (lá) đến hơi ấm (rễ sao), vị ngọt hơi đắng thơm
Quy kinh
Phế, Tỳ, Thận, Tâm
Nhóm hoạt chất chính
Saponin triterpen acid oleanolic, polyacetylen, vitamin nhóm B và 13 acid amin thiết yếu

1. Tổng quan và danh pháp

Đinh lăng hay cây gỏi cá, nam dương sâm (danh pháp hai phần: Polyscias fruticosa, đồng nghĩa: Panax fruticosum, Panax fruticosus) là một loài cây nhỏ thuộc chi Đinh lăng (Polyscias) của Họ Cuồng cuồng (Araliaceae). Cây được trồng làm cảnh hay làm thuốc trong y học cổ truyền.

Tên gọi khác và đồng danh: Cây gỏi cá, Nam dương sâm, Đinh lăng lá nhỏ.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Đinh lăng mang danh pháp hai phần chuẩn là Polyscias fruticosa, trực thuộc Chi Đinh lăng (Polyscias) nằm trong Họ Nhân sâm (Araliaceae).

Các loài cùng chi Polyscias và cùng Họ Nhân sâm thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Polyscias fruticosa dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (rễ củ và lá) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Polyscias.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Rễ củ và lá.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Saponin triterpen acid oleanolic, polyacetylen, vitamin nhóm B và 13 acid amin thiết yếu.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Bồi bổ khí huyết, thông huyết mạch, tăng sức dẻo dai; lá non dùng làm rau gia vị và nấu canh dưỡng sinh.

  • Tính vị tham khảo: Vị ngọt hơi đắng, tính mát.
  • Quy kinh tham khảo: Phế, Tỳ, Thận.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Bồi bổ khí huyết & Thể lực, Tuần hoàn & Mạch máu, Dược liệu ngâm & Đại bổ.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Polyscias và Họ Nhân sâm tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm saponin triterpen acid oleanolic, polyacetylen, vitamin nhóm b và 13 acid amin thiết yếu, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Polyscias fruticosa), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Nhân sâm)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Đinh lăng.

Xem toàn bộ họ →
Rau má hương
Thuốc Nam

Rau má hương

Hydrocotyle sibthorpioides

Họ Nhân sâm · Rễ củ, thân rễ và lá

Rau má hương (danh pháp khoa học: Hydrocotyle sibthorpioides), còn được gọi rau má nhỏ, rau má chuột, rau má họ, rau má mỡ là một loài thực vật có hoa trong Họ Cuồng. Loài này được Lam. mô tả khoa học đầu tiên năm 1789.

Tăng cường đề khángBồi bổ khí huyết & Thể lực
Thông thảo
Thuốc Nam

Thông thảo

Tetrapanax papyrifer

Họ Nhân sâm · Rễ củ, thân rễ và lá

Thông thảo hay còn gọi thông thoát mộc (danh pháp khoa học: Tetrapanax papyrifer) là một loài thực vật có hoa trong Họ Cuồng (Araliaceae). Loài này được (Hook.) K.Koch miêu tả khoa học đầu tiên năm 1859.

Chăm sóc & Lợi sữa sau sinhTăng cường đề kháng
Tam thất bắc
Đông dược2 SP

Tam thất bắc

Panax notoginseng

Họ Nhân sâm · Rễ củ và nụ hoa tam thất

Điền thất, hay đôi khi là tam thất (đều là tên gọi dịch từ Trung văn) có danh pháp khoa học Panax notoginseng là một loài thực vật có hoa trong Họ Cuồng. Loài này được (Burkill) F.H.Chen miêu tả khoa học đầu tiên năm 1975. Tam thất là tên gọi dịch từ Trung văn (三七)= san qi hoặc đ...

Hoạt huyết & Lưu thông tuần hoànTuần hoàn & Mạch máu
Nhân sâm
Đông dược3 SP

Nhân sâm

Panax ginseng

Họ Nhân sâm · Rễ củ

Nhân sâm hay đôi khi gọi tắt đơn giản là sâm (Danh pháp khoa học: Panax ginseng) là một loài thực vật có hoa trong Họ Cuồng. Loài này được C.A.Mey. mô tả khoa học đầu tiên năm 1842. Dù nhân sâm đã được sử dụng trong Đông y trong nhiều thế kỷ với tính cách là một vị thuốc quý có í...

Tăng cường đề khángBồi bổ khí huyết & Thể lực
Sâm Ngọc Linh
Thuốc Nam

Sâm Ngọc Linh

Panax vietnamensis

Họ Nhân sâm · Thân rễ, rễ củ và lá

Sâm Ngọc Linh (danh pháp hai phần: Panax vietnamensis) là một loài cây thuộc Họ Cuồng cuồng (Araliaceae), còn gọi là sâm Việt Nam, sâm Khu Năm (sâm K5), sâm trúc (sâm đốt trúc, trúc tiết nhân sâm), củ ngải rọm con hay cây thuốc giấu, là loại sâm quý được tìm thấy tại miền Trung V...

Tăng cường đề khángBồi bổ khí huyết & Thể lực
Tam thất
Đông dược1 SP

Tam thất

Panax pseudoginseng

Họ Nhân sâm · Rễ củ, thân rễ và lá

Tam thất hay sâm tam thất, kim bất hoán, điền thất nhân sâm, tam sao thất bản (danh pháp: Panax pseudoginseng) là một loài thực vật có hoa họ Nhân Sâm. Loài này được Wall. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1829. Tam thất mọc tự nhiên ở Trung Quốc và Nhật Bản. Trong cuốn sách Từ điển ...

Tăng cường đề khángBồi bổ khí huyết & Thể lực