Dầu mè (Jatropha curcas)
Dầu mè (Jatropha curcas)Ảnh: Robert Archer · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần D

Dầu mè

Jatropha curcas

Dầu mè hay còn gọi ba đậu nam dầu lai, cọc rào, cọc giậu (danh pháp khoa học: Jatropha curcas) là một loài cây bụi tới cây gỗ nhỏ bán thường xanh, sống lâu năm và có độc (thường cao tới 5–6 m) thuộc họ Đại kích được Carl Linnaeus mô tả khoa học lần đầu năm 1753. Cây dầu mè bắt ng...

Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Barbados nut
Bộ phận dùng
Lá, rễ hoặc hạt
Nhóm hoạt chất chính
Diterpenoid, triterpen, tanin, flavonoid và phytosterol

1. Tổng quan và danh pháp

Dầu mè hay còn gọi ba đậu nam dầu lai, cọc rào, cọc giậu (danh pháp khoa học: Jatropha curcas) là một loài cây bụi tới cây gỗ nhỏ bán thường xanh, sống lâu năm và có độc (thường cao tới 5–6 m) thuộc họ Đại kích được Carl Linnaeus mô tả khoa học lần đầu năm 1753. Cây dầu mè bắt nguồn từ vùng nhiệt đới châu Mỹ, có khả năng nhất có lẽ là từ Mexico và Trung Mỹ, được du nhập và gieo trồng tại các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới khác trên toàn thế giới, chủ yếu ở châu Á và châu Phi. Loài cây này được trồng làm hàng rào để bảo vệ các khu vườn và ruộng khỏi bị thú phá hoại. Cây dầu mè chịu được độ khô hạn cao (thậm chí có thể sống được ở hoang mạc) và do đó không cạnh tranh với các loài cây lương thực. Hạt dầu mè chứa 27-40% dầu (trung bình: 34,4%), có thể được xử lý để tạo ra dầu diesel sinh học chất lượng cao, sử dụng được cho các động cơ diesel tiêu chuẩn. Các hạt có dầu được chế biến thành dầu, có thể được sử dụng để trực tiếp nhiên liệu động cơ đốt hoặc có thể trải qua phản ứng giao hoán este để sản xuất diesel sinh học. Hạt chứa một toxalbumin có độc tính cao là curcin (jatrophin).. Dầu Jatropha là không thích hợp cho con người, vì nó gây ra nôn mửa và tiêu chảy mạnh. Lá đập được áp dụng ở gần mắt ngựa 'để xua đuổi ruồi ở Ấn Độ.

Tên gọi khác và đồng danh: Barbados nut.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Dầu mè mang danh pháp hai phần chuẩn là Jatropha curcas, trực thuộc Chi Dầu mè (Jatropha) nằm trong Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae).

Các loài cùng chi Jatropha và cùng Họ Thầu dầu thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Jatropha curcas dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (lá, rễ hoặc hạt) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Jatropha.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Lá, rễ hoặc hạt.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Diterpenoid, triterpen, tanin, flavonoid và phytosterol.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Dầu mè (Jatropha curcas) được ghi nhận sử dụng bộ phận lá, rễ hoặc hạt trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Thanh nhiệt & Mát gan, Lá tắm, xông hơi & Ngoài da.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Jatropha và Họ Thầu dầu tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm diterpenoid, triterpen, tanin, flavonoid và phytosterol, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Jatropha curcas), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Thầu dầu)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Dầu mè.

Xem toàn bộ họ →
Dầu lai có củ
Thuốc Nam

Dầu lai có củ

Jatropha podagrica

Họ Thầu dầu · Lá, rễ hoặc hạt

Dầu lai có củ hay còn gọi dầu lai lá sen, sen lục bình (danh pháp hai phần: Jatropha podagrica) là một loài thực vật có hoa thuộc chi Dầu mè, họ Đại kích. Nó là một loài đặc hữu của vùng nhiệt đới châu Mỹ, nhưng đã được trồng làm cảnh ở khắp nơi trên thế giới. Hoa của cây có màu ...

Thanh nhiệt & Mát ganLá tắm, xông hơi & Ngoài da
Dầu mè gossypiifolia (Jatropha gossypiifolia)
Đông dược

Dầu mè gossypiifolia (Jatropha gossypiifolia)

Jatropha gossypiifolia

Họ Thầu dầu · Lá, rễ hoặc hạt

Dầu mè gossypiifolia (Jatropha gossypiifolia) (Jatropha gossypiifolia) là loài thực vật dược học thuộc Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là lá, rễ hoặc hạt, nổi bật với nhóm hoạt chất diterpenoid, triterpen, tanin, flavonoid và phytosterol.

Thanh nhiệt & Mát ganLá tắm, xông hơi & Ngoài da
Lai
Thuốc Nam

Lai

Aleurites moluccanus

Họ Thầu dầu · Lá, rễ hoặc hạt

Lai (Aleurites moluccanus) là loài thực vật dược học thuộc Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là lá, rễ hoặc hạt, nổi bật với nhóm hoạt chất diterpenoid, triterpen, tanin, flavonoid và phytosterol.

Thanh nhiệt & Mát ganLá tắm, xông hơi & Ngoài da
Trà mủ
Thuốc Nam

Trà mủ

Excoecaria agallocha

Họ Thầu dầu · Lá, rễ hoặc hạt

Trà mủ (Excoecaria agallocha) là loài thực vật dược học thuộc Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là lá, rễ hoặc hạt, nổi bật với nhóm hoạt chất diterpenoid, triterpen, tanin, flavonoid và phytosterol.

Thanh nhiệt & Mát ganLá tắm, xông hơi & Ngoài da