Dầu lai có củ (Jatropha podagrica)
Dầu lai có củ (Jatropha podagrica)Ảnh: Emanuel Rodríguez · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần D

Dầu lai có củ

Jatropha podagrica

Dầu lai có củ hay còn gọi dầu lai lá sen, sen lục bình (danh pháp hai phần: Jatropha podagrica) là một loài thực vật có hoa thuộc chi Dầu mè, họ Đại kích. Nó là một loài đặc hữu của vùng nhiệt đới châu Mỹ, nhưng đã được trồng làm cảnh ở khắp nơi trên thế giới. Hoa của cây có màu ...

Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Dầu lai lá sen
Bộ phận dùng
Lá, rễ hoặc hạt
Nhóm hoạt chất chính
Diterpenoid, triterpen, tanin, flavonoid và phytosterol

1. Tổng quan và danh pháp

Dầu lai có củ hay còn gọi dầu lai lá sen, sen lục bình (danh pháp hai phần: Jatropha podagrica) là một loài thực vật có hoa thuộc chi Dầu mè, họ Đại kích. Nó là một loài đặc hữu của vùng nhiệt đới châu Mỹ, nhưng đã được trồng làm cảnh ở khắp nơi trên thế giới. Hoa của cây có màu đỏ, nở quanh năm. Cả cây chứa chất độc curcin. J. podagrica có khả năng thu hút mạnh với nhiều loài bướm ở nơi nó được trồng.

Tên gọi khác và đồng danh: Dầu lai lá sen.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Dầu lai có củ mang danh pháp hai phần chuẩn là Jatropha podagrica, trực thuộc Chi Dầu mè (Jatropha) nằm trong Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae).

Các loài cùng chi Jatropha và cùng Họ Thầu dầu thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Jatropha podagrica dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (lá, rễ hoặc hạt) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Jatropha.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Lá, rễ hoặc hạt.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Diterpenoid, triterpen, tanin, flavonoid và phytosterol.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Dầu lai có củ (Jatropha podagrica) được ghi nhận sử dụng bộ phận lá, rễ hoặc hạt trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Thanh nhiệt & Mát gan, Lá tắm, xông hơi & Ngoài da.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Jatropha và Họ Thầu dầu tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm diterpenoid, triterpen, tanin, flavonoid và phytosterol, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Jatropha podagrica), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Thầu dầu)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Dầu lai có củ.

Xem toàn bộ họ →
Bạch phụ tử
Thuốc Nam

Bạch phụ tử

Jatropha multifida

Họ Thầu dầu · Lá, rễ hoặc hạt

Bạch phụ tử (Jatropha multifida) là loài thực vật dược học thuộc Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là lá, rễ hoặc hạt, nổi bật với nhóm hoạt chất diterpenoid, triterpen, tanin, flavonoid và phytosterol.

Thanh nhiệt & Mát ganLá tắm, xông hơi & Ngoài da
Dầu mè gossypiifolia (Jatropha gossypiifolia)
Đông dược

Dầu mè gossypiifolia (Jatropha gossypiifolia)

Jatropha gossypiifolia

Họ Thầu dầu · Lá, rễ hoặc hạt

Dầu mè gossypiifolia (Jatropha gossypiifolia) (Jatropha gossypiifolia) là loài thực vật dược học thuộc Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là lá, rễ hoặc hạt, nổi bật với nhóm hoạt chất diterpenoid, triterpen, tanin, flavonoid và phytosterol.

Thanh nhiệt & Mát ganLá tắm, xông hơi & Ngoài da
Ba đậu
Đông dược

Ba đậu

Croton tiglium

Họ Thầu dầu · Lá, rễ hoặc hạt

Ba đậu hay còn gọi bã đậu, mắc vát, cóng khói, cáng khỏi, giang tử, mãnh tử nhân, lão dương tử, ba nhân, mần để, hoắt, phổn, để, đết (danh pháp khoa học: Croton tiglium) là loài thực vật có hoa thuộc họ Đại kích được Carl Linnaeus mô tả khoa học lần đầu năm 1753. Nó là một trong ...

Thanh nhiệt & Mát ganLá tắm, xông hơi & Ngoài da
Tai tượng Ấn
Đông dược

Tai tượng Ấn

Acalypha indica

Họ Thầu dầu · Lá, rễ hoặc hạt

Tai tượng lá mác hay tai tượng xanh, tai tượng Ấn (danh pháp hai phần: Acalypha indica) là loài thực vật có hoa trong họ Đại kích. Loài này được L. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1753.

Thanh nhiệt & Mát ganLá tắm, xông hơi & Ngoài da