Dầu giun (Dysphania ambrosioides)
Dầu giun (Dysphania ambrosioides)Ảnh: J. Richard Abbott · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần D

Dầu giun

Dysphania ambrosioides

Dầu giun hay Rau muối dại, Kinh giới đất (Dysphania ambrosioides, tên cũ Chenopodium ambrosioides) là loài bản địa của Trung Mỹ, Nam Mỹ và nam México. Hiện nay loài này đã trở thành phổ biến trong tất cả các vùng nóng của thế giới. Ở Việt Nam, cây gặp thông thường ở vùng Hà Nội v...

Bộ phận dùng
Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa
Nhóm hoạt chất chính
Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật

1. Tổng quan và danh pháp

Dầu giun hay Rau muối dại, Kinh giới đất (Dysphania ambrosioides, tên cũ Chenopodium ambrosioides) là loài bản địa của Trung Mỹ, Nam Mỹ và nam México. Hiện nay loài này đã trở thành phổ biến trong tất cả các vùng nóng của thế giới. Ở Việt Nam, cây gặp thông thường ở vùng Hà Nội và Đà Lạt, còn gặp ở vùng đồng bằng, trung du và vùng núi thấp. Tinh dầu của cây dầu giun chứa ascaridol (có thể tới 70%), limonen, p-cymen và một lượng nhỏ các monoterpen khác cũng như dẫn xuất monoterpen (α-pinen, myrcen, terpinen, thymol, camphor và trans-isocarveol). Ascaridol (1,4-peroxido-p-menth-2-en) có thể gây độc. Hàm lượng ascaridole trong cây dầu giun trồng ở Mexico thấp hơn ở châu Âu và châu Á.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Dầu giun mang danh pháp hai phần chuẩn là Dysphania ambrosioides, trực thuộc Chi Dysphania (Dysphania) nằm trong Họ Magnoliopsida (Magnoliopsida).

Các loài cùng chi Dysphania và cùng Họ Magnoliopsida thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Dysphania ambrosioides dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Dysphania.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Dầu giun (Dysphania ambrosioides) được ghi nhận sử dụng bộ phận toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Trà thảo mộc dưỡng sinh, Thanh nhiệt & Mát gan.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Dysphania và Họ Magnoliopsida tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Dysphania ambrosioides), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Magnoliopsida)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Dầu giun.

Xem toàn bộ họ →
Dược liệu Dysphania botrys (họ Magnoliopsida)
Quốc tế

Dược liệu Dysphania botrys (họ Magnoliopsida)

Dysphania botrys

Họ Magnoliopsida · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Dysphania botrys (họ Magnoliopsida) (Dysphania botrys) là loài thực vật dược học thuộc Họ Magnoliopsida (Magnoliopsida), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Dược liệu Dysphania schraderiana (họ Magnoliopsida)
Quốc tế

Dược liệu Dysphania schraderiana (họ Magnoliopsida)

Dysphania schraderiana

Họ Magnoliopsida · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Dysphania schraderiana (họ Magnoliopsida) (Dysphania schraderiana) là loài thực vật dược học thuộc Họ Magnoliopsida (Magnoliopsida), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Thông vỏ trắng Trung Hoa
Thuốc Nam

Thông vỏ trắng Trung Hoa

Pinus bungeana

Họ Magnoliopsida · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Thông vỏ trắng Trung Hoa (danh pháp hai phần: Pinus bungeana) là một loài thông bản địa của miền đông bắc và miền trung Trung Quốc. Nó là cây thân gỗ chậm lớn, cao tới 15–25 m. Lớp vỏ nhẵn, màu lục xám dần dần bị bong ra thành các vảy tròn để lộ ra các mảng màu vàng nhạt và sau c...

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Đậu ván
Thuốc Nam

Đậu ván

Lablab purpureus

Họ Magnoliopsida · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Đậu ván (tên khoa học: Lablab purpureus) là cây họ Đậu được trồng nhiều ở các nước nhiệt đới để dùng làm thực phẩm, đặc biệt là ở châu Phi, Ấn Độ, Indonesia và Việt Nam. Đậu ván gồm hai giống là đậu ván trắng và đậu ván tím (dựa trên màu sắc của hoa và của quả, hạt). Các bộ phận ...

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh