Nghệ đen (Nga truật) (Curcuma zedoaria)
Nghệ đen (Nga truật) (Curcuma zedoaria)Ảnh: bejatmccracken · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần N

Nghệ đen (Nga truật)

Curcuma zedoaria

Nghệ đen hay nga truật, bồng nga truật, ngải tím, tam nại (danh pháp hai phần: Curcuma zedoaria) là cây thân thảo thuộc họ Gừng.

Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Nga truật · Ngải tím · Nghệ đen · Tam nại
Tên vị thuốc (Dược điển)
Rhizoma Curcumae Zedoariae
Bộ phận dùng
Thân rễ
Tính vị
Tính ấm, vị cay đắng
Quy kinh
Can, Tỳ
Nhóm hoạt chất chính
Tinh dầu sesquiterpen (curzerenon, germacron, curdion) và curcuminoid

1. Tổng quan và danh pháp

Nghệ đen hay nga truật, bồng nga truật, ngải tím, tam nại (danh pháp hai phần: Curcuma zedoaria) là cây thân thảo thuộc họ Gừng.

Tên gọi khác và đồng danh: Nga truật, Ngải tím, Tam nại, Nghệ đen.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Nghệ đen (Nga truật) mang danh pháp hai phần chuẩn là Curcuma zedoaria, trực thuộc Chi Nghệ (Curcuma) nằm trong Họ Gừng (Zingiberaceae).

Các loài cùng chi Curcuma và cùng Họ Gừng thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Curcuma zedoaria dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (thân rễ) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Curcuma.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Thân rễ.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Tinh dầu sesquiterpen (curzerenon, germacron, curdion) và curcuminoid.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Hành khí phá ứ, tiêu thực hoá tích; thường viên với mật ong hỗ trợ đầy bụng, ăn uống chậm tiêu.

  • Tính vị tham khảo: Vị cay đắng, tính ôn.
  • Quy kinh tham khảo: Can, Tỳ.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Hỗ trợ tiêu hoá, Điều hoà & Sức khoẻ phụ nữ.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Curcuma và Họ Gừng tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm tinh dầu sesquiterpen (curzerenon, germacron, curdion) và curcuminoid, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Curcuma zedoaria), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Gừng)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Nghệ đen (Nga truật).

Xem toàn bộ họ →
Curcuma prakasha
Đông dược

Nghệ prakasha (Curcuma prakasha)

Curcuma prakasha

Họ Gừng · Thân rễ (củ) và quả

Nghệ prakasha (Curcuma prakasha) (Curcuma prakasha) là loài thực vật dược học thuộc Họ Gừng (Zingiberaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là thân rễ (củ) và quả, nổi bật với nhóm hoạt chất tinh dầu sesquiterpen, diarylheptanoid (curcuminoid), gingerol, shogaol và flavonoid.

Hỗ trợ tiêu hoáXương khớp & Phong thấp
Nghệ rừng
Thuốc Nam

Nghệ rừng

Curcuma aromatica

Họ Gừng · Thân rễ (củ) và quả

Nghệ rừng hay nghệ trắng (danh pháp hai phần: Curcuma aromatica) là loài thực vật thuộc chi Nghệ, họ Gừng. Nó được Richard Anthony Salisbury mô tả khoa học lần đầu tiên năm 1808.

Hỗ trợ tiêu hoáXương khớp & Phong thấp
Alpinia coriandriodora
Thuốc Nam

Riềng coriandriodora (Alpinia coriandriodora)

Alpinia coriandriodora

Họ Gừng · Thân rễ (củ) và quả

Riềng coriandriodora (Alpinia coriandriodora) (Alpinia coriandriodora) là loài thực vật dược học thuộc Họ Gừng (Zingiberaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là thân rễ (củ) và quả, nổi bật với nhóm hoạt chất tinh dầu sesquiterpen, diarylheptanoid (curcuminoid), gingerol, shogaol và flavonoid.

Hỗ trợ tiêu hoáXương khớp & Phong thấp
Zingiber corallinum
Thuốc Nam

Gừng corallinum (Zingiber corallinum)

Zingiber corallinum

Họ Gừng · Thân rễ (củ) và quả

Gừng corallinum (Zingiber corallinum) (Zingiber corallinum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Gừng (Zingiberaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là thân rễ (củ) và quả, nổi bật với nhóm hoạt chất tinh dầu sesquiterpen, diarylheptanoid (curcuminoid), gingerol, shogaol và flavonoid.

Hỗ trợ tiêu hoáXương khớp & Phong thấp