Cà phê chè (Coffea arabica)
Cà phê chè (Coffea arabica)Ảnh: Andrea Talone Rìo · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần C

Cà phê chè

Coffea arabica

Cà phê chè là tên gọi theo tiếng Việt của loài cà phê Arabica có tên khoa học theo danh pháp hai phần là: Coffea arabica, do loài cà phê này có lá nhỏ, cây có một số đặc điểm hình thái giống như cây chè - một loài cây công nghiệp phổ biến ở Việt Nam. Cà phê chè có hai loại: cà ph...

Họ thực vật
Họ Cà phê (Rubiaceae)
Bộ phận dùng
Rễ, thân dây hoặc quả
Nhóm hoạt chất chính
Iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen

1. Tổng quan và danh pháp

Cà phê chè là tên gọi theo tiếng Việt của loài cà phê Arabica có tên khoa học theo danh pháp hai phần là: Coffea arabica, do loài cà phê này có lá nhỏ, cây có một số đặc điểm hình thái giống như cây chè - một loài cây công nghiệp phổ biến ở Việt Nam. Cà phê chè có hai loại: cà phê moka và cà phê catimor. Đây là loài có giá trị kinh tế nhất trong số các loài cây cà phê. Cà phê chè chiếm 61% các sản phẩm cà phê toàn thế giới. Cà phê arabica còn được gọi là Brazilian Milds nếu nó đến từ Brasil, gọi là Colombian Milds nếu đến từ Colombia, và gọi là Other Milds nếu đến từ các nước khác. Qua đó có thể thấy Brasil và Colombia là hai nước xuất khẩu chính loại cà phê này, chất lượng cà phê của họ cũng được đánh giá cao nhất. Các nước xuất khẩu khác gồm có Ethiopia, México, Guatemala, Honduras, Peru, Ấn Độ. Cây cà phê arabica ưa sống ở vùng núi cao. Người ta thường trồng nó ở độ cao từ 1000-1500 m. Cây có tán nhỏ, màu xanh đậm, lá hình oval. Cây cà phê trưởng thành có thể cao từ 4–6 m, nếu để mọc hoang dã có thể cao đến 10 m. Quả hình bầu dục, mỗi quả chứa hai hạt cà phê. Cà phê chè sau khi trồng khoảng 3 đến 4 năm thì có thể bắt đầu cho thu hoạch. Thường thì cà phê 25 tuổi đã được coi là già, không thu hoạch được nữa. Thực tế nó vẫn có thể tiếp tục sống thêm khoảng 70 năm. Cây cà phê arabica ưa thích nhiệt độ từ 16-25°C, lượng mưa khoảng trên 1000 mm. Trên thị trường cà phê chè được đán

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Cà phê chè mang danh pháp hai phần chuẩn là Coffea arabica, trực thuộc Chi Cà phê (Coffea) nằm trong Họ Cà phê (Rubiaceae).

Các loài cùng chi Coffea và cùng Họ Cà phê thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Coffea arabica dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (rễ, thân dây hoặc quả) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Coffea.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Rễ, thân dây hoặc quả.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Cà phê chè (Coffea arabica) được ghi nhận sử dụng bộ phận rễ, thân dây hoặc quả trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Thanh nhiệt & Mát gan, Xương khớp & Phong thấp, Dược liệu ngâm & Đại bổ.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Coffea và Họ Cà phê tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Coffea arabica), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Cà phê)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Cà phê chè.

Xem toàn bộ họ →
Cà phê vối
Thuốc Nam

Cà phê vối

Coffea canephora

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Xem những nghĩa khác của cà phê tại trang Cà phê (định hướng) Cà phê vối (danh pháp hai phần: Coffea canephora hoặc Coffea robusta) là cây quan trọng thứ hai trong các loài cà phê. Khoảng 39% các sản phẩm cà phê được sản xuất từ loại cà phê này. Nước xuất khẩu cà phê vối lớn nhất...

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Cà phê mít
Thuốc Nam

Cà phê mít

Coffea liberica

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Cà phê mít hay cà phê Liberia (danh pháp hai phần: Coffea liberica, đồng nghĩa Coffea excelsa) thuộc họ Thiến thảo.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Dược liệu Spermacoce articularis (họ Cà phê)
Thuốc Nam

Dược liệu Spermacoce articularis (họ Cà phê)

Spermacoce articularis

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Dược liệu Spermacoce articularis (họ Cà phê) (Spermacoce articularis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cà phê (Rubiaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là rễ, thân dây hoặc quả, nổi bật với nhóm hoạt chất iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Dược liệu Diplospora dubia (họ Cà phê)
Thuốc Nam

Dược liệu Diplospora dubia (họ Cà phê)

Diplospora dubia

Họ Cà phê · Rễ, thân dây hoặc quả

Dược liệu Diplospora dubia (họ Cà phê) (Diplospora dubia) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cà phê (Rubiaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là rễ, thân dây hoặc quả, nổi bật với nhóm hoạt chất iridoid glycosid, anthraquinon, alkaloid indol/quinolin và triterpen.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan