Xú xuân (Ailanthus altissima)
Xú xuân (Ailanthus altissima)Ảnh: Janet Wooten · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần X

Xú xuân

Ailanthus altissima

Xú xuân (danh pháp khoa học: Ailanthus altissima), còn gọi là thanh thất núi cao, càng hom cao, phượng nhỡn thảo, là một loài cây rụng lá trong họ Thanh thất (Simaroubaceae). Nó gốc ở miền trung và đông bắc Trung Quốc, cũng như Đài Loan. Không như các loài khác của chi Ailanthus,...

Bộ phận dùng
Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa
Nhóm hoạt chất chính
Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật

1. Tổng quan và danh pháp

Xú xuân (danh pháp khoa học: Ailanthus altissima), còn gọi là thanh thất núi cao, càng hom cao, phượng nhỡn thảo, là một loài cây rụng lá trong họ Thanh thất (Simaroubaceae). Nó gốc ở miền trung và đông bắc Trung Quốc, cũng như Đài Loan. Không như các loài khác của chi Ailanthus, nó được tìm thấy ở vùng ôn đới nhiều hơn nhiệt đới. Nó có thể đạt chiều cao 15 mét (49 ft) trong 25 năm. Loài này có vòng đời ngắn và hiếm cá thể nào sống quá 50 năm.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Xú xuân mang danh pháp hai phần chuẩn là Ailanthus altissima, trực thuộc Chi Thanh thất (Ailanthus) nằm trong Họ Thanh thất (Simaroubaceae).

Các loài cùng chi Ailanthus và cùng Họ Thanh thất thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Ailanthus altissima dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Ailanthus.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Xú xuân (Ailanthus altissima) được ghi nhận sử dụng bộ phận toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Trà thảo mộc dưỡng sinh, Thanh nhiệt & Mát gan.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Ailanthus và Họ Thanh thất tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Ailanthus altissima), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Thanh thất)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Xú xuân.

Xem toàn bộ họ →
Ailanthus vietnamensis
Thuốc Nam

Thanh thất Việt Nam

Ailanthus vietnamensis

Họ Thanh thất · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Thanh thất Việt Nam (danh pháp hai phần: Ailanthus vietnamensis H.V.Sam & Noot.) là loài cây gỗ, cao khoảng 8 m, đường kính thân khoảng 20 cm, hoa tạp tính (cả hoa đực và hoa cái trên cùng một cây), quả có cánh. Thời gian ra hoa từ tháng 3 đến tháng 5, quả chín từ tháng 5 đến thá...

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Thanh thất
Thuốc Nam

Thanh thất

Ailanthus triphysa

Họ Thanh thất · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Cây bút hay thanh thất, càng hom thơm, cun, bông xuất, xú xuân, bông xướt, càn thôn (danh pháp hai phần: Ailanthus triphysa là loài cây của các khu rừng mưa châu Á và châu Úc.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Mật nhân
Đông dược1 SP

Mật nhân

Eurycoma longifolia

Họ Thanh thất · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Mật nhân, còn gọi là bá bệnh, bách bệnh, mật nhơn, bá bịnh (danh pháp khoa học: Eurycoma longifolia) là loại cây có hoa thuộc họ Simaroubaceae, loài bản địa ở Malaysia, Indonesia, phân bố ít hơn ở Thái Lan, Việt Nam, Lào và Ấn Độ. Được xem là loại thảo dược quý, các bộ phận của c...

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Samadera harmandiana
Quốc tế

Dược liệu Samadera harmandiana (họ Thanh thất)

Samadera harmandiana

Họ Thanh thất · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Samadera harmandiana (họ Thanh thất) (Samadera harmandiana) là loài thực vật dược học thuộc Họ Thanh thất (Simaroubaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan