Xu ổi (Xylocarpus granatum)
Xu ổi (Xylocarpus granatum)Ảnh: Pete Woodall · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần X

Xu ổi

Xylocarpus granatum

Xu ổi hay xu to, xương cá to (danh pháp hai phần: Xylocarpus granatum), là loài thực vật ngập mặn trong họ Xoan. Loài được tìm thấy ở Châu Phi, Châu Á, Australasia và các hòn đảo trên Thái Bình Dương.

Họ thực vật
Họ Xoan (Meliaceae)
Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Su ổi
Bộ phận dùng
Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa
Nhóm hoạt chất chính
Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật

1. Tổng quan và danh pháp

Xu ổi hay xu to, xương cá to (danh pháp hai phần: Xylocarpus granatum), là loài thực vật ngập mặn trong họ Xoan. Loài được tìm thấy ở Châu Phi, Châu Á, Australasia và các hòn đảo trên Thái Bình Dương.

Tên gọi khác và đồng danh: Su ổi.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Xu ổi mang danh pháp hai phần chuẩn là Xylocarpus granatum, trực thuộc Chi Xu (Xylocarpus) nằm trong Họ Xoan (Meliaceae).

Các loài cùng chi Xylocarpus và cùng Họ Xoan thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Xylocarpus granatum dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Xylocarpus.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Xu ổi (Xylocarpus granatum) được ghi nhận sử dụng bộ phận toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Trà thảo mộc dưỡng sinh, Thanh nhiệt & Mát gan.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Xylocarpus và Họ Xoan tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Xylocarpus granatum), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Xoan)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Xu ổi.

Xem toàn bộ họ →
Xu sung
Thuốc Nam

Xu sung

Xylocarpus moluccensis

Họ Xoan · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Xu sung (Xylocarpus moluccensis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Xoan (Meliaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Sấu đỏ
Thuốc Nam

Sấu đỏ

Sandoricum koetjape

Họ Xoan · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Sấu đỏ (Sandoricum koetjape) là loài thực vật dược học thuộc Họ Xoan (Meliaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Aglaia pleuropteris
Thuốc Nam

Ngâu cánh

Aglaia pleuropteris

Họ Xoan · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Ngâu cánh hay ngâu rừng (danh pháp khoa học: Aglaia pleuropteris) là một loài thực vật thuộc họ Meliaceae. Nó có chủ yếu ở Việt Nam và đôi khi cũng thấy ở Campuchia.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Munronia unifoliolata
Thuốc Nam

Dược liệu Munronia unifoliolata (họ Xoan)

Munronia unifoliolata

Họ Xoan · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Munronia unifoliolata (họ Xoan) (Munronia unifoliolata) là loài thực vật dược học thuộc Họ Xoan (Meliaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Dược liệu Trichilia gilletii (họ Xoan)
Thuốc Nam

Dược liệu Trichilia gilletii (họ Xoan)

Trichilia gilletii

Họ Xoan · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Trichilia gilletii (họ Xoan) (Trichilia gilletii) là loài thực vật dược học thuộc Họ Xoan (Meliaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Dược liệu Entandrophragma angolense (họ Xoan)
Thuốc Nam

Dược liệu Entandrophragma angolense (họ Xoan)

Entandrophragma angolense

Họ Xoan · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Entandrophragma angolense (họ Xoan) (Entandrophragma angolense) là loài thực vật dược học thuộc Họ Xoan (Meliaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh