Trắc bách (Platycladus orientalis)
Trắc bách (Platycladus orientalis)Ảnh: Patrick Hacker · CC BY · Nguồn gốc
Đông dược Á ĐôngVần T

Trắc bách

Platycladus orientalis

Trắc bách hay trắc bá, trắc bách diệp, trắc bá diệp, bá tử nhân, bách tử nhân, bách thật, bá thực, trắc bá tử nhân, bách thử nhân, cúc hoa, bá thực, thuộc bài (tên khoa học: Platycladus orientalis) là một loài thực vật hạt trần trong họ Cupressaceae. Loài này được L. Franco mô tả...

Bộ phận dùng
Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa
Nhóm hoạt chất chính
Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật

1. Tổng quan và danh pháp

Trắc bách hay trắc bá, trắc bách diệp, trắc bá diệp, bá tử nhân, bách tử nhân, bách thật, bá thực, trắc bá tử nhân, bách thử nhân, cúc hoa, bá thực, thuộc bài (tên khoa học: Platycladus orientalis) là một loài thực vật hạt trần trong họ Cupressaceae. Loài này được L. Franco mô tả khoa học đầu tiên năm 1949. Lá và nhân của loài này được dùng trong Đông y và gọi là trắc bá/bách diệp và bá tử nhân.

Tên gọi khác và đồng danh: Platycladus orientalis.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Trắc bách mang danh pháp hai phần chuẩn là Platycladus orientalis, trực thuộc Chi Platycladus (Platycladus) nằm trong Họ Hoàng đàn (Cupressaceae).

Các loài cùng chi Platycladus và cùng Họ Hoàng đàn thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Platycladus orientalis dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Platycladus.

Loài phân bố chủ yếu tại các vùng khí hậu cận nhiệt đới và ôn đới Á Đông; nhiều vùng trồng tại vùng cao phía Bắc Việt Nam hiện cũng đã di thực hoặc sử dụng nguồn dược liệu nhập khẩu đạt tiêu chuẩn dược điển.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Trắc bách (Platycladus orientalis) được ghi nhận sử dụng bộ phận toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Trà thảo mộc dưỡng sinh, Thanh nhiệt & Mát gan.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Platycladus và Họ Hoàng đàn tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Platycladus orientalis), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Hoàng đàn)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Trắc bách.

Xem toàn bộ họ →
Hoàng đàn rủ
Thuốc Nam

Hoàng đàn rủ

Cupressus funebris

Họ Hoàng đàn · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Hoàng đàn rủ, các tên gọi khác hoàng đàn liễu, hoàng đàn cành rủ, ngọc am, người Trung Quốc gọi là bách mộc (柏木) (danh pháp hai phần: Cupressus funebris) là một loài hoàng đàn bản địa chủ yếu tại trung và tây nam Trung Quốc.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Hoàng đàn
Thuốc Nam

Hoàng đàn

Cupressus torulosa

Họ Hoàng đàn · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Hoàng đàn hay còn gọi tùng có ngấn (danh pháp hai phần: Cupressus torulosa) là cây thân gỗ thuộc chi Hoàng đàn.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Bách xù przewalskii (Juniperus przewalskii)
Quốc tế

Bách xù przewalskii (Juniperus przewalskii)

Juniperus przewalskii

Họ Hoàng đàn · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Bách xù przewalskii (Juniperus przewalskii) (Juniperus przewalskii) là loài thực vật dược học thuộc Họ Hoàng đàn (Cupressaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Juniperus komarovii
Quốc tế

Bách xù komarovii (Juniperus komarovii)

Juniperus komarovii

Họ Hoàng đàn · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Bách xù komarovii (Juniperus komarovii) (Juniperus komarovii) là loài thực vật dược học thuộc Họ Hoàng đàn (Cupressaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Sa mu
Thuốc Nam

Sa mu

Cunninghamia lanceolata

Họ Hoàng đàn · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Sa mu hay còn gọi sa mộc, thông mụ (danh pháp khoa học: Cunninghamia lanceolata) là một loài thực vật hạt trần trong họ Cupressaceae. Loài này được Lamb. Hook. mô tả khoa học đầu tiên năm 1827.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Tùng vảy
Thuốc Nam

Tùng vảy

Juniperus squamata

Họ Hoàng đàn · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Tùng vảy hay còn gọi tùng mốc (danh pháp khoa học: Juniperus squamata) là một loài thực vật hạt trần trong họ Cupressaceae. Loài này được Buch.-Ham. ex D.Don mô tả khoa học đầu tiên năm 1824.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh