Tiêu dôi (Piper retrofractum)
Tiêu dôi (Piper retrofractum)Ảnh: oldman19510 · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần T

Tiêu dôi

Piper retrofractum

Tiêu dôi hay còn gọi là tiêu gập (danh pháp hai phần: Piper retrofractum) là loài dây leo có hoa thuộc họ Hồ tiêu Piperaceae, được trồng để lấy quả dùng làm gia vị. Quả tiêu dôi có hình dạng và mùi vị tương tự quả tiêu lốt (Piper longum). Quả tiêu dôi chứa 44% đến 49% tinh bột, 1...

Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Tiêu đôi
Bộ phận dùng
Quả, lá và thân rễ
Nhóm hoạt chất chính
Alkaloid amid (piperin), tinh dầu eugenol/chavicol và lignan

1. Tổng quan và danh pháp

Tiêu dôi hay còn gọi là tiêu gập (danh pháp hai phần: Piper retrofractum) là loài dây leo có hoa thuộc họ Hồ tiêu Piperaceae, được trồng để lấy quả dùng làm gia vị. Quả tiêu dôi có hình dạng và mùi vị tương tự quả tiêu lốt (Piper longum). Quả tiêu dôi chứa 44% đến 49% tinh bột, 10% đến 15% chất xơ, 8% tro và 1% tinh dầu. Tinh dầu tiêu dôi có mùi thơm tương tự tinh dầu gừng, chứa chủ yếu là piperin.

Tên gọi khác và đồng danh: Tiêu đôi.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Tiêu dôi mang danh pháp hai phần chuẩn là Piper retrofractum, trực thuộc Chi Hồ tiêu (Piper) nằm trong Họ Hồ tiêu (Piperaceae).

Các loài cùng chi Piper và cùng Họ Hồ tiêu thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Piper retrofractum dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (quả, lá và thân rễ) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Piper.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Quả, lá và thân rễ.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Alkaloid amid (piperin), tinh dầu eugenol/chavicol và lignan.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Tiêu dôi (Piper retrofractum) được ghi nhận sử dụng bộ phận quả, lá và thân rễ trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Xương khớp & Phong thấp, Hỗ trợ tiêu hoá, Gia vị & Món ăn bài thuốc.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Piper và Họ Hồ tiêu tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm alkaloid amid (piperin), tinh dầu eugenol/chavicol và lignan, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Piper retrofractum), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Hồ tiêu)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Tiêu dôi.

Xem toàn bộ họ →
Piper polysyphonum
Thuốc Nam

Hồ tiêu polysyphonum (Piper polysyphonum)

Piper polysyphonum

Họ Hồ tiêu · Quả, lá và thân rễ

Hồ tiêu polysyphonum (Piper polysyphonum) (Piper polysyphonum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Hồ tiêu (Piperaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là quả, lá và thân rễ, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid amid (piperin), tinh dầu eugenol/chavicol và lignan.

Hỗ trợ tiêu hoáXương khớp & Phong thấp
Hồ tiêu hongkongense (Piper hongkongense)
Thuốc Nam

Hồ tiêu hongkongense (Piper hongkongense)

Piper hongkongense

Họ Hồ tiêu · Quả, lá và thân rễ

Hồ tiêu hongkongense (Piper hongkongense) (Piper hongkongense) là loài thực vật dược học thuộc Họ Hồ tiêu (Piperaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là quả, lá và thân rễ, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid amid (piperin), tinh dầu eugenol/chavicol và lignan.

Hỗ trợ tiêu hoáXương khớp & Phong thấp
Tiêu lốt
Thuốc Nam

Tiêu lốt

Piper longum

Họ Hồ tiêu · Quả, lá và thân rễ

Tiêu lốt hay hồ tiêu dài, tiêu dài, tiêu lá tím, tất bạt, trầu không dại (danh pháp hai phần: Piper longum) là dây leo có hoa thuộc chi Hồ tiêu. Cây tiêu lốt được trồng để lấy quả làm gia vị và làm thuốc chữa bệnh. Tại Việt Nam, cây mọc dại khắp nơi.

Hỗ trợ tiêu hoáXương khớp & Phong thấp
Rau càng cua
Thuốc Nam

Rau càng cua

Peperomia pellucida

Họ Hồ tiêu · Quả, lá và thân rễ

Rau càng cua (danh pháp hai phần: Peperomia pellucida) là một loài rau thuộc họ Hồ tiêu (Piperaceae). Đây là loại rau hoang dại, mọc nhiều nơi, sống trong vòng một năm, phân bố ở những khu vực có khí hậu nhiệt đới. Rau khi ăn sống hơi chua giòn ngon, có giá trị về dinh dưỡng. Tro...

Hỗ trợ tiêu hoáXương khớp & Phong thấp