Tía tô (Perilla frutescens)
Tía tô (Perilla frutescens)Ảnh: H. Wilson Montgomery, Jr. · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần T

Tía tô

Perilla frutescens

Tía tô (Perilla frutescens) là loài thực vật dược học thuộc Họ Hoa môi (Lamiaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là lá (tô diệp), cành (tô ngạnh) và hạt (tô tử), nổi bật với nhóm hoạt chất perillaldehyd, acid rosmarinic, luteolin, anthocyanin và omega-3 thực vật (trong dầu hạt).

Họ thực vật
Họ Hoa môi (Lamiaceae)
Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Tô diệp · Tô tử · Tử tô
Tên vị thuốc (Dược điển)
Folium, Caulis et Fructus Perillae
Bộ phận dùng
Lá (Tô diệp), cành (Tô ngạnh) và hạt (Tô tử)
Tính vị
Tính ấm, vị cay thơm
Quy kinh
Phế, Tỳ
Nhóm hoạt chất chính
Perillaldehyd, acid rosmarinic, luteolin, anthocyanin và omega-3 thực vật (trong dầu hạt)

1. Tổng quan và danh pháp

Tía tô (danh pháp khoa học: Perilla frutescens) là đại diện có giá trị dược liệu thuộc chi Perilla, Họ Hoa môi (Lamiaceae). Trong hệ thống phân loại của Thư viện Dược liệu Herbal.vn, loài này được xếp vào nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á.

Tên gọi khác và đồng danh: Tử tô, Tô diệp, Tô tử, Perilla frutescens.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Tía tô mang danh pháp hai phần chuẩn là Perilla frutescens, trực thuộc Chi Tía tô (Perilla) nằm trong Họ Hoa môi (Lamiaceae).

Các loài cùng chi Perilla và cùng Họ Hoa môi thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Perilla frutescens dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (lá (tô diệp), cành (tô ngạnh) và hạt (tô tử)) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Perilla.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Lá (Tô diệp), cành (Tô ngạnh) và hạt (Tô tử).
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Perillaldehyd, acid rosmarinic, luteolin, anthocyanin và omega-3 thực vật (trong dầu hạt).
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Giải biểu tán hàn, hành khí an thai, giải độc cua cá; lá tía tô nấu nước uống và chăm sóc da sáng mịn.

  • Tính vị tham khảo: Vị cay ấm, mùi thơm.
  • Quy kinh tham khảo: Phế, Tỳ.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Hô hấp & Dịu cổ họng, Chăm sóc da & Chống oxy hoá, Gia vị & Món ăn bài thuốc.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Perilla và Họ Hoa môi tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm perillaldehyd, acid rosmarinic, luteolin, anthocyanin và omega-3 thực vật (trong dầu hạt), bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Perilla frutescens), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Sản phẩm từ Tía tô trên sàn Herbal.vn

Các sản phẩm thảo dược, trà dược liệu và chế phẩm chính hãng có liên quan đến dược liệu này.

Tìm thêm trên sàn →

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Hoa môi)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Tía tô.

Xem toàn bộ họ →
Tía tô
Thuốc Nam

Tía tô

Perilla frutescens var. crispa

Họ Hoa môi · Cành mang lá và ngọn có hoa

Tía tô (danh pháp hai phần: Perilla frutescens var. crispa, đồng nghĩa: Perilla macrostachya, Perilla ocymoides, Perilla urticifolia, Ocimum frutescens) là một trong số khoảng 8 loài cây tía tô thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae hay Labiatae) giống như húng. Loài tía tô bản địa mọc trải...

Hô hấp & Dịu cổ họngLá tắm, xông hơi & Ngoài da
Hoàng cầm viscidula (Scutellaria viscidula)
Thuốc Nam

Hoàng cầm viscidula (Scutellaria viscidula)

Scutellaria viscidula

Họ Hoa môi · Cành mang lá và ngọn có hoa

Hoàng cầm viscidula (Scutellaria viscidula) (Scutellaria viscidula) là loài thực vật dược học thuộc Họ Hoa môi (Lamiaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là cành mang lá và ngọn có hoa, nổi bật với nhóm hoạt chất tinh dầu thơm (menthol, thymol, eugenol, linalool), acid rosmarinic, diterpen và flavonoid.

Hô hấp & Dịu cổ họngLá tắm, xông hơi & Ngoài da
Chelonopsis souliei
Thuốc Nam

Dược liệu Chelonopsis souliei (họ Hoa môi)

Chelonopsis souliei

Họ Hoa môi · Cành mang lá và ngọn có hoa

Dược liệu Chelonopsis souliei (họ Hoa môi) (Chelonopsis souliei) là loài thực vật dược học thuộc Họ Hoa môi (Lamiaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là cành mang lá và ngọn có hoa, nổi bật với nhóm hoạt chất tinh dầu thơm (menthol, thymol, eugenol, linalool), acid rosmarinic, diterpen và flavonoid.

Hô hấp & Dịu cổ họngLá tắm, xông hơi & Ngoài da
Bạc hà nam
Thuốc Nam2 SP

Bạc hà nam

Mentha arvensis

Họ Hoa môi · Phần trên mặt đất và tinh dầu

Bạc hà Á hay bạc hà, bạc hà nam, bạc hà Nhật Bản, húng cây, húng bạc hà (danh pháp hai phần: Mentha arvensis) là loài thực vật thuộc chi Bạc hà. Đây là loài bản địa của các vùng có nhiệt độ ấm thuộc châu Âu, Tây Á và Trung Á, Himalaya cho đến đông Siberia và Bắc Mỹ.

Thanh giọng & Bảo vệ thanh quảnGiải cảm & Xông hơi thông khiếu
Vọng cách
Thuốc Nam

Vọng cách

Premna serratifolia

Họ Hoa môi · Cành mang lá và ngọn có hoa

Vọng cách hay gọi cách, cách biển, lá cách (danh pháp khoa học: Premna serratifolia) là loài cây thường xanh thuộc họ Hoa môi, được Carl von Linné mô tả khoa học năm 1771. Cây bụi lớn cao tới 7m, phân nhánh nhiều, mọc thẳng đứng, hiếm khi là leo, có thể có gai. Lá đơn nguyên, mọc...

Hô hấp & Dịu cổ họngLá tắm, xông hơi & Ngoài da
Ích mẫu
Đông dược

Ích mẫu

Leonurus japonicus

Họ Hoa môi · Cành mang lá và ngọn có hoa

Ích mẫu (từ chữ 益母草 trong tiếng Trung nghĩa là ích mẫu thảo), danh pháp khoa học Leonurus japonicus, là một loài cây thân thảo có hoa, vốn sinh trưởng ở vùng Đông Á từ Nhật Bản, Hàn Quốc tới Campuchia, nhưng ngày nay đã được di thực tới nhiều nơi trên thế giới. Y học cổ truyền Tr...

Chăm sóc & Lợi sữa sau sinhHoạt huyết & Lưu thông tuần hoàn