Sâm đại hành (Eleutherine bulbosa)
Sâm đại hành (Eleutherine bulbosa)Ảnh: Guilherme A. Fischer · CC-BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần S

Sâm đại hành

Eleutherine bulbosa

Sâm đại hành (Eleutherine bulbosa) là loài thực vật dược học thuộc Họ Diên vĩ (Iridaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là thân hành màu đỏ nâu, nổi bật với nhóm hoạt chất naphthoquinon (eleutherin, isoeleutherin, eleutherol).

Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Eleutherine subaphylla · Hành đỏ · Tỏi đỏ · Tỏi lào
Tên vị thuốc (Dược điển)
Bulbus Eleutherinis Subaphyllae
Bộ phận dùng
Thân hành màu đỏ nâu
Tính vị
Tính ấm, vị ngọt nhạt hơi hăng
Quy kinh
Tâm, Can, Phế
Nhóm hoạt chất chính
Naphthoquinon (eleutherin, isoeleutherin, eleutherol)

1. Tổng quan và danh pháp

Sâm đại hành (danh pháp khoa học: Eleutherine bulbosa) là đại diện có giá trị dược liệu thuộc chi Eleutherine, Họ Diên vĩ (Iridaceae). Trong hệ thống phân loại của Thư viện Dược liệu Herbal.vn, loài này được xếp vào nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á.

Tên gọi khác và đồng danh: Tỏi lào, Hành đỏ, Tỏi đỏ, Eleutherine subaphylla.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Sâm đại hành mang danh pháp hai phần chuẩn là Eleutherine bulbosa, trực thuộc Chi Sâm đại hành (Eleutherine) nằm trong Họ Diên vĩ (Iridaceae).

Các loài cùng chi Eleutherine và cùng Họ Diên vĩ thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Eleutherine bulbosa dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (thân hành màu đỏ nâu) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Eleutherine.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Thân hành màu đỏ nâu.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Naphthoquinon (eleutherin, isoeleutherin, eleutherol).
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Bổ huyết, sinh cơ, tiêu viêm tự nhiên; cây thuốc nam quen thuộc trong các bài thuốc bổ máu và dịu họng.

  • Tính vị tham khảo: Vị ngọt nhạt hơi hăng, tính ấm.
  • Quy kinh tham khảo: Can, Tỳ, Phế.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Bồi bổ khí huyết & Thể lực, Hô hấp & Dịu cổ họng.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Eleutherine và Họ Diên vĩ tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm naphthoquinon (eleutherin, isoeleutherin, eleutherol), bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Eleutherine bulbosa), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Sản phẩm từ Sâm đại hành trên sàn Herbal.vn

Các sản phẩm thảo dược, trà dược liệu và chế phẩm chính hãng có liên quan đến dược liệu này.

Tìm thêm trên sàn →

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Diên vĩ)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Sâm đại hành.

Xem toàn bộ họ →
Diên vĩ decora (Iris decora)
Quốc tế

Diên vĩ decora (Iris decora)

Iris decora

Họ Diên vĩ · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Diên vĩ decora (Iris decora) (Iris decora) là loài thực vật dược học thuộc Họ Diên vĩ (Iridaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Diên vĩ sanguinea (Iris sanguinea)
Quốc tế

Diên vĩ sanguinea (Iris sanguinea)

Iris sanguinea

Họ Diên vĩ · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Diên vĩ sanguinea (Iris sanguinea) (Iris sanguinea) là loài thực vật dược học thuộc Họ Diên vĩ (Iridaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Iris kerneriana
Đông dược

Iris kerneriana

Iris haussknechtii

Họ Diên vĩ · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Iris kerneriana (Iris haussknechtii) là loài thực vật dược học thuộc Họ Diên vĩ (Iridaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Đuôi diều
Đông dược

Đuôi diều

Iris japonica

Họ Diên vĩ · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Đuôi diều hay lưỡi đòng (danh pháp hai phần: Iris japonica) là loài thực vật bản địa Trung quốc, sinh trưởng ở bìa rừng và trảng cỏ ở độ cao từ 500 đến 800 m (1.600 đến 2.600 ft). Cây này được trồng phổ biến ở khu vực ôn đới. Cánh hoa rộng 4,5 đến 5,5 cm (1,8 đến 2,2 in), nở vào ...

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Diên vĩ chrysographes (Iris chrysographes)
Quốc tế

Diên vĩ chrysographes (Iris chrysographes)

Iris chrysographes

Họ Diên vĩ · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Diên vĩ chrysographes (Iris chrysographes) (Iris chrysographes) là loài thực vật dược học thuộc Họ Diên vĩ (Iridaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Diên vĩ tectorum (Iris tectorum)
Quốc tế

Diên vĩ tectorum (Iris tectorum)

Iris tectorum

Họ Diên vĩ · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Diên vĩ tectorum (Iris tectorum) (Iris tectorum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Diên vĩ (Iridaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan