Phật thủ (Citrus medica var. sarcodactylis)
Phật thủ (Citrus medica var. sarcodactylis)Ảnh: mro79 · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần P

Phật thủ

Citrus medica var. sarcodactylis

Phật thủ (danh pháp ba phần: Citrus medica var. sarcodactylis; tiếng Trung: 佛手柑/phật thủ cam) là giống cây ăn quả thuộc chi Cam chanh. Tên gọi của loài cây này xuất phát từ hình dáng của quả chia nhánh trông như bàn tay Phật. Phật thủ có nguồn gốc từ Trung Quốc và Ấn Độ, được trồ...

Họ thực vật
Họ Cam (Rutaceae)
Bộ phận dùng
Vỏ quả, quả non và lá
Nhóm hoạt chất chính
Tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid

1. Tổng quan và danh pháp

Phật thủ (danh pháp ba phần: Citrus medica var. sarcodactylis; tiếng Trung: 佛手柑/phật thủ cam) là giống cây ăn quả thuộc chi Cam chanh. Tên gọi của loài cây này xuất phát từ hình dáng của quả chia nhánh trông như bàn tay Phật. Phật thủ có nguồn gốc từ Trung Quốc và Ấn Độ, được trồng khá phổ biến ở Việt Nam và các nước châu Á. Cây phật thủ là loại cây thân gỗ nhỏ, cao tới 4m, có nhiều cành, cành xòe, thon, có gai cứng, gai dài 0,3~0,8 cm. Quả có hình thuôn dài giống bàn tay mở, cùi dày khi chín có màu vàng chanh, có mùi thơm. Do cách nhân giống vô tính nên thường không có hạt. Quả phật thủ dùng ăn tươi, làm mứt, nấu chè giống bưởi. Loại quả này thường có mặt trong mâm ngũ quả trên bàn thờ ngày Tết của người Việt ở miền Bắc, miền Trung và miền Nam. Có thể nhân giống phật thủ bằng cách chiết cành từ cây 2 đến 4 tuổi.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Phật thủ mang danh pháp hai phần chuẩn là Citrus medica var. sarcodactylis, trực thuộc Chi Cam chanh (Citrus) nằm trong Họ Cam (Rutaceae).

Các loài cùng chi Citrus và cùng Họ Cam thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Citrus medica var. sarcodactylis dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (vỏ quả, quả non và lá) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Citrus.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Vỏ quả, quả non và lá.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Phật thủ (Citrus medica var. sarcodactylis) được ghi nhận sử dụng bộ phận vỏ quả, quả non và lá trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Hỗ trợ tiêu hoá, Tinh dầu & Hương liệu tự nhiên, Hô hấp & Dịu cổ họng.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Citrus và Họ Cam tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Citrus medica var. sarcodactylis), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Cam)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Phật thủ.

Xem toàn bộ họ →
Cam chanh latipes (Citrus latipes)
Đông dược

Cam chanh latipes (Citrus latipes)

Citrus latipes

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Cam chanh latipes (Citrus latipes) (Citrus latipes) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cam (Rutaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là vỏ quả, quả non và lá, nổi bật với nhóm hoạt chất tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid.

Hô hấp & Dịu cổ họngHỗ trợ tiêu hoá
Chỉ
Thuốc Nam

Chỉ

Citrus trifoliata

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Chỉ hay còn gọi là cam ba lá, cam đắng Trung Quốc (Poncirus trifoliata L., từ đồng nghĩa Citrus trifoliata) là một loài thực vật thuộc họ Cửu lý hương (Rutaceae) và có mối quan hệ họ hàng gần gũi với chi Cam chanh (Citrus) - trong một số trường hợp cũng được xếp vào chi Cam chanh...

Hô hấp & Dịu cổ họngHỗ trợ tiêu hoá
Ba chạc
Thuốc Nam

Ba chạc

Melicope pteleifolia

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Ba chạc (Melicope pteleifolia) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cam (Rutaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là vỏ quả, quả non và lá, nổi bật với nhóm hoạt chất tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid.

Hô hấp & Dịu cổ họngHỗ trợ tiêu hoá
Toddalia asiatica
Thuốc Nam

Toddalia asiatica

Zanthoxylum asiaticum

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Toddalia asiatica (Zanthoxylum asiaticum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cam (Rutaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là vỏ quả, quả non và lá, nổi bật với nhóm hoạt chất tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid.

Hô hấp & Dịu cổ họngHỗ trợ tiêu hoá