Nở ngày (Gomphrena globosa)
Nở ngày (Gomphrena globosa)Ảnh: Sunnetchan · CC BY-NC-ND · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần N

Nở ngày

Gomphrena globosa

Nở ngày hay còn gọi là Bách nhật, Bạch nhật, Cúc bách nhật, Hoa bi (danh pháp khoa học: Gomphrena globosa) là loài thực vật có hoa thuộc họ Dền. Loài này được L. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1753. Chúng là một loài thân thảo nhiều năm, cao đến 40–60 cm. Thân phù ở mắt. Lá đơn mọ...

Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Gomphrena perennis
Bộ phận dùng
Rễ, hạt hoặc toàn cây
Nhóm hoạt chất chính
Saponin oleanan, phytoecdysteroid (ecdysteron), betalain và polysaccharide

1. Tổng quan và danh pháp

Nở ngày hay còn gọi là Bách nhật, Bạch nhật, Cúc bách nhật, Hoa bi (danh pháp khoa học: Gomphrena globosa) là loài thực vật có hoa thuộc họ Dền. Loài này được L. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1753. Chúng là một loài thân thảo nhiều năm, cao đến 40–60 cm. Thân phù ở mắt. Lá đơn mọc đối, phiến lá hình bầu dục hoặc tròn dài có đuôi lá thon. Cuống lá dài từ 0,5–1 cm. Hoa tự đầu tròn hoặc bầu dục. Tràng hoa màu trắng, đỏ hoặc hồng, tím hoa cà.

Tên gọi khác và đồng danh: Gomphrena perennis.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Nở ngày mang danh pháp hai phần chuẩn là Gomphrena globosa, trực thuộc Chi Nở ngày (Gomphrena) nằm trong Họ Dền (Amaranthaceae).

Các loài cùng chi Gomphrena và cùng Họ Dền thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Gomphrena globosa dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (rễ, hạt hoặc toàn cây) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Gomphrena.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Rễ, hạt hoặc toàn cây.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Saponin oleanan, phytoecdysteroid (ecdysteron), betalain và polysaccharide.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Nở ngày (Gomphrena globosa) được ghi nhận sử dụng bộ phận rễ, hạt hoặc toàn cây trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Xương khớp & Phong thấp, Tuần hoàn & Mạch máu, Thanh nhiệt & Mát gan.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Gomphrena và Họ Dền tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm saponin oleanan, phytoecdysteroid (ecdysteron), betalain và polysaccharide, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Gomphrena globosa), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Dền)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Nở ngày.

Xem toàn bộ họ →
Nở ngày đất
Thuốc Nam

Nở ngày đất

Gomphrena celosioides

Họ Dền · Rễ, hạt hoặc toàn cây

Nở ngày đất (tên khoa học: Gomphrena celosioides) là loài thực vật có hoa thuộc họ Dền. Loài này được Mart. mô tả khoa học đầu tiên năm 1826.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Dền hypochondriacus (Amaranthus hypochondriacus)
Đông dược

Dền hypochondriacus (Amaranthus hypochondriacus)

Amaranthus hypochondriacus

Họ Dền · Rễ, hạt hoặc toàn cây

Dền hypochondriacus (Amaranthus hypochondriacus) (Amaranthus hypochondriacus) là loài thực vật dược học thuộc Họ Dền (Amaranthaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là rễ, hạt hoặc toàn cây, nổi bật với nhóm hoạt chất saponin oleanan, phytoecdysteroid (ecdysteron), betalain và polysaccharide.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Dền cruentus (Amaranthus cruentus)
Đông dược

Dền cruentus (Amaranthus cruentus)

Amaranthus cruentus

Họ Dền · Rễ, hạt hoặc toàn cây

Dền cruentus (Amaranthus cruentus) (Amaranthus cruentus) là loài thực vật dược học thuộc Họ Dền (Amaranthaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là rễ, hạt hoặc toàn cây, nổi bật với nhóm hoạt chất saponin oleanan, phytoecdysteroid (ecdysteron), betalain và polysaccharide.

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan
Ngưu tất
Đông dược2 SP

Ngưu tất

Achyranthes bidentata

Họ Dền · Rễ củ

Ngưu tất, hoài ngưu tất, cỏ xước hai răng, cỏ sướt hai răng (danh pháp hai phần: Achyranthes bidentata) là một loài thực vật thuộc họ Dền, được trồng ở Ấn Độ, Nepal, Trung Quốc, Nhật Bản và Việt Nam. Vị thuốc đông y hoài ngưu tất có tác dụng kháng viêm. Tại Nepal, nước từ củ ngưu...

Bổ can thận & Mạnh gân cốtXương khớp & Phong thấp
Cỏ xước
Đông dược

Cỏ xước

Achyranthes aspera

Họ Dền · Rễ, hạt hoặc toàn cây

Cỏ xước, còn gọi là ngưu tất nam, thổ ngưu tất (danh pháp hai phần: Achyranthes aspera) là một loài thực vật thuộc họ Dền (Amaranthaceae).

Bổ can thận & Mạnh gân cốtXương khớp & Phong thấp
Rau chân vịt
Thuốc Nam

Rau chân vịt

Spinacia oleracea

Họ Dền · Rễ, hạt hoặc toàn cây

Rau chân vịt hay còn gọi cải bó xôi (ba thái - 菠菜, rau bi-na (épinard), rau pố xôi, bố xôi (danh pháp hai phần: Spinacia oleracea) là một loài thực vật có hoa thuộc họ Dền (Amaranthaceae), có nguồn gốc ở miền Trung và Tây Nam Á. Rau chân vịt là loại rau tốt cho sức khỏe, ngoài ra...

Xương khớp & Phong thấpThanh nhiệt & Mát gan