Nần nghệ (Dioscorea collettii)
Nần nghệ (Dioscorea collettii)Ảnh: Lijin Huang (紫楝) · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần N

Nần nghệ

Dioscorea collettii

Nần nghệ hay nần vàng, từ collet (danh pháp hai phần: Dioscorea collettii) là loài thực vật thuộc họ Củ nâu (Dioscoreaceae). Nần nghệ là loài bản địa của Trung Quốc, Đài Loan, Myanmar, Ấn Độ. Tại Việt Nam, loài này có phân bố ở cao nguyên Mộc Châu (Sơn La). Có hai phân loài đã đư...

Bộ phận dùng
Thân rễ (củ)
Nhóm hoạt chất chính
Sapogenin steroid (diosgenin), allantoin, chất nhầy polysaccharide

1. Tổng quan và danh pháp

Nần nghệ hay nần vàng, từ collet (danh pháp hai phần: Dioscorea collettii) là loài thực vật thuộc họ Củ nâu (Dioscoreaceae). Nần nghệ là loài bản địa của Trung Quốc, Đài Loan, Myanmar, Ấn Độ. Tại Việt Nam, loài này có phân bố ở cao nguyên Mộc Châu (Sơn La). Có hai phân loài đã được công nhận gồm: Dioscorea collettii var. collettii (tên đồng nghĩa: Dioscorea kelungensis Hayata) Dioscorea collettii var. hypoglauca (tên đồng nghĩa: Dioscorea hypoglauca Palib.) Rễ nần nghệ chứa từ 2% đến 4% diosgenin. Trong đông y, cao từ thân rễ nần nghệ có tác dụng chống viêm và làm giảm cholesteron trong máu. Tại Việt Nam, các chuyên gia trường đại học Dược Hà Nội nghiên cứu và điều chế sản phẩm từ Nần nghệ ứng dụng vào điều trị các bệnh mỡ máu cao, gan nhiễm mỡ, tăng huyết áp do mỡ máu cao và xơ vữa động mạch. Vài nét về đặc điểm thực vật của cây Nần nghệ: Nần nghệ là loại dây leo quấn trái, sống nhiều năm, có những cặp gai ở gốc cuối lá, thân dễ sống dai và phát triển thành củ, mỗi năm bổ sung thêm 1 đoạn. Cây dễ sống ở miền núi nhấp nhô trên các nương rẫy, các sườn đồi không màu mỡ. 2. Đặc điểm thân rễ Nần nghệ Thân rễ phát triển thành củ, vỏ mỏng màu vàng nâu. vị đặc biệt, nhớt, lát cắt tươi màu, giòn, phơi khô trắng đục, dai, cứng. Có nhiều rễ và vết tích của rễ để lại, thân rễ đa dạng, lồi lõm. Mùi thơm nồng đặc biệt, vị đắng chát. 3. Lá cây Nần nghệ Lá hình so le, mép nhẵn, không lông. Gu

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Nần nghệ mang danh pháp hai phần chuẩn là Dioscorea collettii, trực thuộc Chi Củ mài (Dioscorea) nằm trong Họ Củ nâu (Dioscoreaceae).

Các loài cùng chi Dioscorea và cùng Họ Củ nâu thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Dioscorea collettii dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (thân rễ (củ)) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Dioscorea.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Thân rễ (củ).
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Sapogenin steroid (diosgenin), allantoin, chất nhầy polysaccharide.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Nần nghệ (Dioscorea collettii) được ghi nhận sử dụng bộ phận thân rễ (củ) trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Bồi bổ khí huyết & Thể lực, Hỗ trợ tiêu hoá, Xương khớp & Phong thấp.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Dioscorea và Họ Củ nâu tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm sapogenin steroid (diosgenin), allantoin, chất nhầy polysaccharide, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Dioscorea collettii), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Củ nâu)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Nần nghệ.

Xem toàn bộ họ →
Dioscorea nipponica subsp. rosthornii
Thuốc Nam

Củ mài nipponica subsp. rosthornii (Dioscorea nipponica subsp. rosthornii)

Dioscorea nipponica subsp. rosthornii

Họ Củ nâu · Thân rễ (củ)

Củ mài nipponica subsp. rosthornii (Dioscorea nipponica subsp. rosthornii) (Dioscorea nipponica subsp. rosthornii) là loài thực vật dược học thuộc Họ Củ nâu (Dioscoreaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là thân rễ (củ), nổi bật với nhóm hoạt chất sapogenin steroid (diosgenin), allantoin, chất nhầy polysaccharide.

Hỗ trợ tiêu hoáXương khớp & Phong thấp
Dioscorea sinoparviflora
Thuốc Nam

Củ mài sinoparviflora (Dioscorea sinoparviflora)

Dioscorea sinoparviflora

Họ Củ nâu · Thân rễ (củ)

Củ mài sinoparviflora (Dioscorea sinoparviflora) (Dioscorea sinoparviflora) là loài thực vật dược học thuộc Họ Củ nâu (Dioscoreaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là thân rễ (củ), nổi bật với nhóm hoạt chất sapogenin steroid (diosgenin), allantoin, chất nhầy polysaccharide.

Hỗ trợ tiêu hoáXương khớp & Phong thấp
Củ mài esculenta (Dioscorea esculenta)
Đông dược

Củ mài esculenta (Dioscorea esculenta)

Dioscorea esculenta

Họ Củ nâu · Thân rễ (củ)

Củ mài esculenta (Dioscorea esculenta) (Dioscorea esculenta) là loài thực vật dược học thuộc Họ Củ nâu (Dioscoreaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là thân rễ (củ), nổi bật với nhóm hoạt chất sapogenin steroid (diosgenin), allantoin, chất nhầy polysaccharide.

Hỗ trợ tiêu hoáXương khớp & Phong thấp
Dioscorea esquirolii
Đông dược

Củ mài esquirolii (Dioscorea esquirolii)

Dioscorea esquirolii

Họ Củ nâu · Thân rễ (củ)

Củ mài esquirolii (Dioscorea esquirolii) (Dioscorea esquirolii) là loài thực vật dược học thuộc Họ Củ nâu (Dioscoreaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là thân rễ (củ), nổi bật với nhóm hoạt chất sapogenin steroid (diosgenin), allantoin, chất nhầy polysaccharide.

Hỗ trợ tiêu hoáXương khớp & Phong thấp