Khổ qua (Mướp đắng) (Momordica charantia)
Khổ qua (Mướp đắng) (Momordica charantia)Ảnh: Joachim Bidallier · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần K

Khổ qua (Mướp đắng)

Momordica charantia

Khổ qua hay mướp đắng (danh pháp hai phần: Momordica charantia) với nhiều tên gọi được liệt kê bên dưới, là một loài thực vật thân thảo nhiệt đới và cận nhiệt đới thuộc họ Cucurbitaceae, được trồng rộng rãi ở châu Á, châu Phi và vùng Caribe để trồng lấy quả ăn được. Nhiều giống c...

Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Khổ qua · Khổ qua rừng · Lương qua · Mướp đắng
Bộ phận dùng
Quả thái lát sấy khô, dây và lá
Tính vị
Tính hàn, vị đắng
Quy kinh
Tâm, Tỳ, Vị, Can
Nhóm hoạt chất chính
Charantin, momordicosid, polypeptid-P, vicine và vitamin C

1. Tổng quan và danh pháp

Khổ qua hay mướp đắng (danh pháp hai phần: Momordica charantia) với nhiều tên gọi được liệt kê bên dưới, là một loài thực vật thân thảo nhiệt đới và cận nhiệt đới thuộc họ Cucurbitaceae, được trồng rộng rãi ở châu Á, châu Phi và vùng Caribe để trồng lấy quả ăn được. Nhiều giống của loài này khác nhau đáng kể về hình dạng và vị đắng của quả. Khổ qua có nguồn gốc từ châu Phi, tại đây quả là lương thực chính trong mùa khô của người Kung săn bắn hái lượm. Các giống cây hoang dã hoặc bán thuần hóa lan rộng khắp châu Á vào thời tiền sử và có khả năng được thuần hóa hoàn toàn ở Đông Nam Á. Quả được sử dụng rộng rãi trong các món ăn tại Đông Á, Nam Á và Đông Nam Á.

Tên gọi khác và đồng danh: Mướp đắng, Khổ qua rừng, Lương qua, Khổ qua.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Khổ qua (Mướp đắng) mang danh pháp hai phần chuẩn là Momordica charantia, trực thuộc Chi Khổ qua (Momordica) nằm trong Họ Bầu bí (Cucurbitaceae).

Các loài cùng chi Momordica và cùng Họ Bầu bí thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Momordica charantia dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (quả thái lát sấy khô, dây và lá) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Momordica.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Quả thái lát sấy khô, dây và lá.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Charantin, momordicosid, polypeptid-P, vicine và vitamin C.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Thanh thử giải nhiệt, hỗ trợ chuyển hoá đường huyết, pha trà khổ qua rừng hoặc nấu nước tắm mát da.

  • Tính vị tham khảo: Vị đắng, tính hàn.
  • Quy kinh tham khảo: Tâm, Can, Tỳ, Phế.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Thanh nhiệt & Mát gan, Trà thảo mộc dưỡng sinh, Gia vị & Món ăn bài thuốc.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Momordica và Họ Bầu bí tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm charantin, momordicosid, polypeptid-p, vicine và vitamin c, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Momordica charantia), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Sản phẩm từ Khổ qua (Mướp đắng) trên sàn Herbal.vn

Các sản phẩm thảo dược, trà dược liệu và chế phẩm chính hãng có liên quan đến dược liệu này.

Tìm thêm trên sàn →

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Bầu bí)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Khổ qua (Mướp đắng).

Xem toàn bộ họ →
Khổ qua foetida (Momordica foetida)
Thuốc Nam

Khổ qua foetida (Momordica foetida)

Momordica foetida

Họ Bầu bí · Quả, hạt hoặc dây lá

Khổ qua foetida (Momordica foetida) (Momordica foetida) là loài thực vật dược học thuộc Họ Bầu bí (Cucurbitaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là quả, hạt hoặc dây lá, nổi bật với nhóm hoạt chất saponin dammaran (gypenosid, momordicosid), cucurbitacin và polysaccharide.

Thanh nhiệt & Mát ganTuần hoàn & Mạch máu
Gấc
Đông dược

Gấc

Momordica cochinchinensis

Họ Bầu bí · Quả, hạt hoặc dây lá

Gấc (danh pháp hai phần: Momordica cochinchinensis), là một loại cây thân thảo dây leo được trồng ở khắp các nước khu vực Đông Nam Á và Đông Bắc Úc, bao gồm Thái Lan, Lào, Myanmar, Campuchia và Việt Nam – nơi loài này lần đầu tiên được phát hiện. Gấc được biết đến với màu cam và ...

Thanh nhiệt & Mát ganTuần hoàn & Mạch máu
Dược liệu Cogniauxia podolaena (họ Bầu bí)
Thuốc Nam

Dược liệu Cogniauxia podolaena (họ Bầu bí)

Cogniauxia podolaena

Họ Bầu bí · Quả, hạt hoặc dây lá

Dược liệu Cogniauxia podolaena (họ Bầu bí) (Cogniauxia podolaena) là loài thực vật dược học thuộc Họ Bầu bí (Cucurbitaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là quả, hạt hoặc dây lá, nổi bật với nhóm hoạt chất saponin dammaran (gypenosid, momordicosid), cucurbitacin và polysaccharide.

Thanh nhiệt & Mát ganTuần hoàn & Mạch máu
Actinostemma lobatum
Thuốc Nam

Dược liệu Actinostemma lobatum (họ Bầu bí)

Actinostemma lobatum

Họ Bầu bí · Quả, hạt hoặc dây lá

Dược liệu Actinostemma lobatum (họ Bầu bí) (Actinostemma lobatum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Bầu bí (Cucurbitaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là quả, hạt hoặc dây lá, nổi bật với nhóm hoạt chất saponin dammaran (gypenosid, momordicosid), cucurbitacin và polysaccharide.

Thanh nhiệt & Mát ganTuần hoàn & Mạch máu