1. Tổng quan và danh pháp
Mắc mật hay mác mật (tiếng Tày), móc mật, mác một, mắc một còn gọi là hồng bì núi (tiếng Kinh) hay củ khỉ, dương tùng (danh pháp hai phần: Clausena indica) là loài thực vật có hoa thuộc họ Cửu lý hương. Từ "mác mật/một" là tiếng Tày-Nùng & tiếng Tày Đăm, tiếng Tày Khao & Tày Đeng. Tiếng Thái Lan หมากมด (Mak mod) & tiếng Lào ຫມາກ ມົດ (Mak mod). Cây "mác mật" là loại cây gỗ nhỏ, cao từ 3 m đến 7 m, thường mọc trên núi đá vôi. Cây ra hoa tháng 3 đến tháng 6, đậu quả vào tháng 7 đến tháng 9. Quả và lá non dùng làm gia vị, lá và rễ được dùng trong đông y, ngoài ra lá cây cũng được dùng để cất tinh dầu. Cây mác mật ít bị sâu bệnh, nếu trồng bằng hạt đến năm thứ 5 hay thứ 6 thì bắt đầu bói quả, nếu trồng từ cây ghép đến năm thứ 2-3 sẽ bắt đầu cho quả. Tại Việt Nam cây chủ yếu phân bố ở vùng núi Đông Bắc Bộ như Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Quảng Ninh, cây trồng ở các khu vực tỉnh khác thường rất khó phát triển hoặc nếu cây sống cũng không sai quả, không có mùi thơm đặc trưng như tại quê hương của loài cây này hay rất có thể lá sẽ bị đắng không dùng để chế biến món ăn được. Quả có thể ăn tươi khi chín vàng, hoặc làm gia vị để chế biến một số món ăn của người Tày. Ngoài ra quả mác mật còn dùng để ngâm măng tỏi ớt, lá mác mật có mùi thơm đặc trưng nên thường được dùng trong các món ăn của người dân tộc Tày, Nùng như các món thịt nướng, thịt kho hay người Việt Na
2. Phân loại thực vật học và họ hàng
Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Mắc mật mang danh pháp hai phần chuẩn là Clausena indica, trực thuộc Chi Hồng bì (Clausena) nằm trong Họ Cam (Rutaceae).
Các loài cùng chi Clausena và cùng Họ Cam thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.
3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái
Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Clausena indica dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (vỏ quả, quả non và lá) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Clausena.
Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.
4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học
- Bộ phận dùng chính: Vỏ quả, quả non và lá.
- Nhóm hoạt chất ghi nhận: Tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid.
- Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.
5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn
Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Mắc mật (Clausena indica) được ghi nhận sử dụng bộ phận vỏ quả, quả non và lá trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.
Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Hỗ trợ tiêu hoá, Tinh dầu & Hương liệu tự nhiên, Hô hấp & Dịu cổ họng.
6. Góc nhìn dược học hiện đại
Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Clausena và Họ Cam tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.
7. Lưu ý an toàn và bảo tồn
- Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Clausena indica), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
- Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.
Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.
Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng
Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.


