Lá khát (Catha edulis)
Lá khát (Catha edulis)Ảnh: Nick Helme · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần L

Lá khát

Catha edulis

Lá khát (Catha edulis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Dây gối (Celastraceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Bộ phận dùng
Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa
Nhóm hoạt chất chính
Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật

1. Tổng quan và danh pháp

Lá Khat (Danh pháp khoa học: Catha edulis) thường được gọi tên trong tiếng Việt là lá Khát, bắt nguồn từ tiếng Ả Rập: القات al-qāt. Do tác dụng kích thích và gây nghiện, lá Khát còn được gọi là "lá thiên đường". Cây khát là một loài thực vật có hoa trong họ Dây gối. Loài này được (Vahl) Endl. mô tả khoa học lần đầu tiên vào năm 1841. Lá Khát là loại cây trồng lâu năm. Ở nhiều nước châu Phi, lá Khát thường được nhai như trầu ở Việt Nam. Lá khát được phơi khô, chế biến thành nước để uống như uống cà phê. Trên thị trường, lá Khát có giá từ 0,5 đến 20 USD một bó. Tuy nhiên tùy thuộc vào chất lượng và độ tươi của lá mà giá thành có thể đắt hơn một chút. Nhu cầu lớn nên lượng tiêu thụ lớn, trung bình một ngày hơn 25.000 kg lá Khát được bán ra tại chợ Adaway của Ethiopia.

Tên gọi khác và đồng danh: Catha edulis.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Lá khát mang danh pháp hai phần chuẩn là Catha edulis, trực thuộc Chi Catha (Catha) nằm trong Họ Dây gối (Celastraceae).

Các loài cùng chi Catha và cùng Họ Dây gối thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Catha edulis dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Catha.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Lá khát (Catha edulis) được ghi nhận sử dụng bộ phận toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Trà thảo mộc dưỡng sinh, Thanh nhiệt & Mát gan.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Catha và Họ Dây gối tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Catha edulis), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Dây gối)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Lá khát.

Xem toàn bộ họ →
Glyptopetalum feddei
Thuốc Nam

Dược liệu Glyptopetalum feddei (họ Dây gối)

Glyptopetalum feddei

Họ Dây gối · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Glyptopetalum feddei (họ Dây gối) (Glyptopetalum feddei) là loài thực vật dược học thuộc Họ Dây gối (Celastraceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Euonymus giraldii
Thuốc Nam

Dược liệu Euonymus giraldii (họ Dây gối)

Euonymus giraldii

Họ Dây gối · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Euonymus giraldii (họ Dây gối) (Euonymus giraldii) là loài thực vật dược học thuộc Họ Dây gối (Celastraceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Xạ đen
Thuốc Nam

Xạ đen

Celastrus hindsii

Họ Dây gối · Thân cành và lá

Dây gối (PHH), trước đây được các nhà khoa học được gọi là Xạ đen châu Âu (danh pháp hai phần: Celastrus hindsii) là loài thực vật thuộc họ Celastraceae. Chúng được George Bentham miêu tả khoa học đầu tiên năm 1851. *** Tránh nhầm với cây xạ đen/xạ đen răng cưa trong dân gian là ...

Bảo vệ gan & Hạ men ganTăng cường đề kháng
Maytenus hookeri
Thuốc Nam

Dược liệu Maytenus hookeri (họ Dây gối)

Maytenus hookeri

Họ Dây gối · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Maytenus hookeri (họ Dây gối) (Maytenus hookeri) là loài thực vật dược học thuộc Họ Dây gối (Celastraceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Dược liệu Euonymus phellomanus (họ Dây gối)
Thuốc Nam

Dược liệu Euonymus phellomanus (họ Dây gối)

Euonymus phellomanus

Họ Dây gối · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Euonymus phellomanus (họ Dây gối) (Euonymus phellomanus) là loài thực vật dược học thuộc Họ Dây gối (Celastraceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Euonymus kachinensis
Thuốc Nam

Dược liệu Euonymus kachinensis (họ Dây gối)

Euonymus kachinensis

Họ Dây gối · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Euonymus kachinensis (họ Dây gối) (Euonymus kachinensis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Dây gối (Celastraceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan