Hồng bì (Clausena lansium)
Hồng bì (Clausena lansium)Ảnh: davidchiu0711 · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần H

Hồng bì

Clausena lansium

Quất hồng bì, hồng bì, hay còn gọi là giổi (có chỗ tiếng địa phương là quả ngẫy), hoàng bì, quất bì, quả nhâm (danh pháp hai phần: Clausena lansium) là loài cây mọc cho trái, thường dùng làm vị thuốc. Bản địa hoàng bì là vùng Đông Nam Á và Hoa Nam. Cây hoàng bì mọc cao 3–8 m, lá ...

Họ thực vật
Họ Cam (Rutaceae)
Bộ phận dùng
Vỏ quả, quả non và lá
Tính vị
Tính ấm, vị chua ngọt hơi the
Quy kinh
Phế, Vị, Can
Nhóm hoạt chất chính
Tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid

1. Tổng quan và danh pháp

Quất hồng bì, hồng bì, hay còn gọi là giổi (có chỗ tiếng địa phương là quả ngẫy), hoàng bì, quất bì, quả nhâm (danh pháp hai phần: Clausena lansium) là loài cây mọc cho trái, thường dùng làm vị thuốc. Bản địa hoàng bì là vùng Đông Nam Á và Hoa Nam. Cây hoàng bì mọc cao 3–8 m, lá nhẵn xanh thẫm, dài 30–35 cm. Hoa sắc trắng với 4-5 cánh mọc thành chùm ở ngọn cành, nở vào tháng 3. Quất hồng bì sắc vàng lấm tấm xanh, vỏ mỏng có lông tơ. Quả ăn được, dài khoảng 2–3 cm, thịt ít, vị chua nhưng thơm, bên trong có 3-5 hạt. Trái chín có thể đem nấu với đường làm mứt hay cất rượu. Ngoài việc thu hoạch trái y học cổ truyền còn lấy rễ hoàng bì dùng trị ho và viêm cuống phổi. Lá hoàng bì đem nấu nước dùng gội đầu để trị gàu.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Hồng bì mang danh pháp hai phần chuẩn là Clausena lansium, trực thuộc Chi Hồng bì (Clausena) nằm trong Họ Cam (Rutaceae).

Các loài cùng chi Clausena và cùng Họ Cam thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Clausena lansium dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (vỏ quả, quả non và lá) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Clausena.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Vỏ quả, quả non và lá.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Hồng bì (Clausena lansium) được ghi nhận sử dụng bộ phận vỏ quả, quả non và lá trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Hỗ trợ tiêu hoá, Tinh dầu & Hương liệu tự nhiên, Hô hấp & Dịu cổ họng.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Clausena và Họ Cam tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Clausena lansium), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Cam)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Hồng bì.

Xem toàn bộ họ →
Hồng bì dentata (Clausena dentata)
Thuốc Nam

Hồng bì dentata (Clausena dentata)

Clausena dentata

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Hồng bì dentata (Clausena dentata) (Clausena dentata) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cam (Rutaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là vỏ quả, quả non và lá, nổi bật với nhóm hoạt chất tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid.

Hô hấp & Dịu cổ họngHỗ trợ tiêu hoá
Clausena lenis
Đông dược

Hồng bì lenis (Clausena lenis)

Clausena lenis

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Hồng bì lenis (Clausena lenis) (Clausena lenis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cam (Rutaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là vỏ quả, quả non và lá, nổi bật với nhóm hoạt chất tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid.

Hô hấp & Dịu cổ họngHỗ trợ tiêu hoá
Micromelum integerrimum var. mollissimum
Thuốc Nam

Dược liệu Micromelum integerrimum var. mollissimum (họ Cam)

Micromelum integerrimum var. mollissimum

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Dược liệu Micromelum integerrimum var. mollissimum (họ Cam) (Micromelum integerrimum var. mollissimum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cam (Rutaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là vỏ quả, quả non và lá, nổi bật với nhóm hoạt chất tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid.

Hô hấp & Dịu cổ họngHỗ trợ tiêu hoá
Zanthoxylum nitidum var. tomentosum
Thuốc Nam

Sẻn nitidum var. tomentosum (Zanthoxylum nitidum var. tomentosum)

Zanthoxylum nitidum var. tomentosum

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Sẻn nitidum var. tomentosum (Zanthoxylum nitidum var. tomentosum) (Zanthoxylum nitidum var. tomentosum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cam (Rutaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là vỏ quả, quả non và lá, nổi bật với nhóm hoạt chất tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid.

Hô hấp & Dịu cổ họngHỗ trợ tiêu hoá