Hành tăm (Allium schoenoprasum)
Hành tăm (Allium schoenoprasum)Ảnh: Igor · CC BY-NC · Nguồn gốc
Đông dược Á ĐôngVần H

Hành tăm

Allium schoenoprasum

Hành tăm (tên gọi ở miền Bắc), Hành trắng, Nén, Củ nén, Củ ném (tên gọi ở miền Trung) (danh pháp hai phần: Allium schoenoprasum) là một loài thực vật thuộc họ Hành. Đây là loài bản địa châu Âu, châu Á và Bắc Mỹ. Nó là loài hành duy nhất hiện diện ở cả Cựu thế giới và Tân thế giới...

Bộ phận dùng
Lá hoặc thân hành
Nhóm hoạt chất chính
Alkaloid amaryllidaceae (crinamidin, lycorin), hợp chất lưu huỳnh hữu cơ (allicin)

1. Tổng quan và danh pháp

Hành tăm (tên gọi ở miền Bắc), Hành trắng, Nén, Củ nén, Củ ném (tên gọi ở miền Trung) (danh pháp hai phần: Allium schoenoprasum) là một loài thực vật thuộc họ Hành. Đây là loài bản địa châu Âu, châu Á và Bắc Mỹ. Nó là loài hành duy nhất hiện diện ở cả Cựu thế giới và Tân thế giới. Loài này được dùng làm gia vị và trong Đông y nó là một vị thuốc. Nó cũng được dùng để kiểm soát sâu bệnh cây trồng. Đây là loài cây thảo, giống dạng cây hành hương, nhưng có kích thước nhỏ hơn, thường chỉ cao 10–15 cm cho tới 20–30 cm. Thân hành (củ) trắng to bằng ngón tay út hay hạt ngô, đường kính cỡ 2 cm, bao bởi những vẩy dai. Lá và cán hoa hình trụ rỗng, nhỏ như cái tăm (do vậy mà có tên như trên). Cụm hoa hình đầu dạng cầu mang nhiều hoa có cuống ngắn.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Hành tăm mang danh pháp hai phần chuẩn là Allium schoenoprasum, trực thuộc Chi Hành tỏi (Allium) nằm trong Họ Loa kèn đỏ (Amaryllidaceae).

Các loài cùng chi Allium và cùng Họ Loa kèn đỏ thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Allium schoenoprasum dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (lá hoặc thân hành) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Allium.

Loài phân bố chủ yếu tại các vùng khí hậu cận nhiệt đới và ôn đới Á Đông; nhiều vùng trồng tại vùng cao phía Bắc Việt Nam hiện cũng đã di thực hoặc sử dụng nguồn dược liệu nhập khẩu đạt tiêu chuẩn dược điển.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Lá hoặc thân hành.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Alkaloid amaryllidaceae (crinamidin, lycorin), hợp chất lưu huỳnh hữu cơ (allicin).
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Hành tăm (Allium schoenoprasum) được ghi nhận sử dụng bộ phận lá hoặc thân hành trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Tăng cường đề kháng, Điều hoà & Sức khoẻ phụ nữ, Gia vị & Món ăn bài thuốc.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Allium và Họ Loa kèn đỏ tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm alkaloid amaryllidaceae (crinamidin, lycorin), hợp chất lưu huỳnh hữu cơ (allicin), bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Allium schoenoprasum), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Loa kèn đỏ)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Hành tăm.

Xem toàn bộ họ →
Hành tỏi hookeri (Allium hookeri)
Đông dược

Hành tỏi hookeri (Allium hookeri)

Allium hookeri

Họ Loa kèn đỏ · Lá hoặc thân hành

Hành tỏi hookeri (Allium hookeri) (Allium hookeri) là loài thực vật dược học thuộc Họ Loa kèn đỏ (Amaryllidaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là lá hoặc thân hành, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid amaryllidaceae (crinamidin, lycorin), hợp chất lưu huỳnh hữu cơ (allicin).

Điều hoà & Sức khoẻ phụ nữTăng cường đề kháng
Hành tỏi strictum (Allium strictum)
Đông dược

Hành tỏi strictum (Allium strictum)

Allium strictum

Họ Loa kèn đỏ · Lá hoặc thân hành

Hành tỏi strictum (Allium strictum) (Allium strictum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Loa kèn đỏ (Amaryllidaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là lá hoặc thân hành, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid amaryllidaceae (crinamidin, lycorin), hợp chất lưu huỳnh hữu cơ (allicin).

Điều hoà & Sức khoẻ phụ nữTăng cường đề kháng
Dược liệu Lycoris longituba (họ Loa kèn đỏ)
Thuốc Nam

Dược liệu Lycoris longituba (họ Loa kèn đỏ)

Lycoris longituba

Họ Loa kèn đỏ · Lá hoặc thân hành

Dược liệu Lycoris longituba (họ Loa kèn đỏ) (Lycoris longituba) là loài thực vật dược học thuộc Họ Loa kèn đỏ (Amaryllidaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là lá hoặc thân hành, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid amaryllidaceae (crinamidin, lycorin), hợp chất lưu huỳnh hữu cơ (allicin).

Điều hoà & Sức khoẻ phụ nữTăng cường đề kháng
Hành tỏi mongolicum (Allium mongolicum)
Thuốc Nam

Hành tỏi mongolicum (Allium mongolicum)

Allium mongolicum

Họ Loa kèn đỏ · Lá hoặc thân hành

Hành tỏi mongolicum (Allium mongolicum) (Allium mongolicum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Loa kèn đỏ (Amaryllidaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là lá hoặc thân hành, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid amaryllidaceae (crinamidin, lycorin), hợp chất lưu huỳnh hữu cơ (allicin).

Điều hoà & Sức khoẻ phụ nữTăng cường đề kháng