Giền đỏ (Xylopia vielana)
Giền đỏ (Xylopia vielana)Ảnh: Wikimedia Commons Botanical Archive · CC BY-SA · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần G

Giền đỏ

Xylopia vielana

Xylopia vielana là loài thực vật có hoa thuộc họ Na. Loài này được Pierre miêu tả khoa học đầu tiên năm 1881. Ở Việt nam loài này được gọi là cây dền, dền đỏ, canh ki na, sai, thối ruột thường mọc ở miền nam Việt nam Dền la một loại cây to, cao tới 20m hay hơn. Tủy cây bị tiêu hủ...

Họ thực vật
Họ Na (Annonaceae)
Bộ phận dùng
Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa
Nhóm hoạt chất chính
Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật

1. Tổng quan và danh pháp

Xylopia vielana là loài thực vật có hoa thuộc họ Na. Loài này được Pierre miêu tả khoa học đầu tiên năm 1881. Ở Việt nam loài này được gọi là cây dền, dền đỏ, canh ki na, sai, thối ruột thường mọc ở miền nam Việt nam Dền la một loại cây to, cao tới 20m hay hơn. Tủy cây bị tiêu hủy ngay khi cây còn non, do đó có tên cây thối ruột. Toàn thân có lớp vỏ màu đỏ nâu tím, rất dễ bóc, có thể bóc một lần vỏ từ ngọn đến gốc. Lá mọc so le, hình trứng dài, đầunhọn hay hơi tù, phía cuống tròn, dài 8–10 cm, rộng 3–4 cm, cuống ngắn 5-6mm. Hoa mọc ở kẽ lá đơn độc hay thành đôi. Đài 3 đính ở phía dưới thành hình chén nông. Tràng 6 hơi mẫm, màu vàng nhạt, mùi thơm. Qua kép hình tán, gồm nhiều phân quả hình trụ có cuống dài 2-2.5 cm, phần quả dài 22-35mm, rộng 10mm, vỏ ngoài đỏ nâu chứa 2-5 hạt, giữa những hạt hơi thắt lại. Mùa hoa tháng 5-6, mùa quả tháng 6-7.

Tên gọi khác và đồng danh: Xylopia vielana.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Giền đỏ mang danh pháp hai phần chuẩn là Xylopia vielana, trực thuộc Chi Giền (Xylopia) nằm trong Họ Na (Annonaceae).

Các loài cùng chi Xylopia và cùng Họ Na thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Xylopia vielana dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Xylopia.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Giền đỏ (Xylopia vielana) được ghi nhận sử dụng bộ phận toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Trà thảo mộc dưỡng sinh, Thanh nhiệt & Mát gan.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Xylopia và Họ Na tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Xylopia vielana), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Na)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Giền đỏ.

Xem toàn bộ họ →
Xylopia pierrei
Thuốc Nam

Giền trắng

Xylopia pierrei

Họ Na · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Giền trắng (danh pháp khoa học: Xylopia pierrei) là một loài thực vật thuộc họ Annonaceae. Loài này có ở Campuchia và Việt Nam.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Giền aethiopica (Xylopia aethiopica)
Thuốc Nam

Giền aethiopica (Xylopia aethiopica)

Xylopia aethiopica

Họ Na · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Giền aethiopica (Xylopia aethiopica) (Xylopia aethiopica) là loài thực vật dược học thuộc Họ Na (Annonaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Goniothalamus gabriacianus
Thuốc Nam

Giác đế gabriacianus (Goniothalamus gabriacianus)

Goniothalamus gabriacianus

Họ Na · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Giác đế gabriacianus (Goniothalamus gabriacianus) (Goniothalamus gabriacianus) là loài thực vật dược học thuộc Họ Na (Annonaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Giác đế tamirensis (Goniothalamus tamirensis)
Thuốc Nam

Giác đế tamirensis (Goniothalamus tamirensis)

Goniothalamus tamirensis

Họ Na · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Giác đế tamirensis (Goniothalamus tamirensis) (Goniothalamus tamirensis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Na (Annonaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh