Đuôi ngựa (Rhoiptelea chiliantha)
Đuôi ngựa (Rhoiptelea chiliantha)Ảnh: no rights reserved, uploaded by Richard Fuller · CC0 / Public Domain · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần Đ

Đuôi ngựa

Rhoiptelea chiliantha

Đuôi ngựa hay đuôi chó hoặc roi tê (danh pháp hai phần: Rhoiptelea chiliantha) là loài duy nhất trong chi Rhoiptelea. Hệ thống APG II xếp chi Rhoiptelea vào họ của chính nó là họ Đuôi ngựa – Rhoipteleaceae, tuy nhiên APG III không còn chấp nhận họ này và đưa chi Rhoiptelea vào họ...

Bộ phận dùng
Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa
Nhóm hoạt chất chính
Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật

1. Tổng quan và danh pháp

Đuôi ngựa hay đuôi chó hoặc roi tê (danh pháp hai phần: Rhoiptelea chiliantha) là loài duy nhất trong chi Rhoiptelea. Hệ thống APG II xếp chi Rhoiptelea vào họ của chính nó là họ Đuôi ngựa – Rhoipteleaceae, tuy nhiên APG III không còn chấp nhận họ này và đưa chi Rhoiptelea vào họ Óc chó (Juglandaceae). Loài này được phát hiện năm 1932, được tìm thấy tại miền nam Trung Quốc (Quảng Tây, Quý Châu, Vân Nam) và miền bắc Việt Nam. Nó là một loại cây thân gỗ lá sớm rụng cao tới 20 m và đường kính thân cây tới 60 cm, nhìn bề ngoài rất giống với cây cơi (Pterocarya tonkinensis), với các lá kép hình lông chim, mọc so le, dài 15–40 cm với 9-11 lá chét, mỗi lá chét dài 6–9 cm, mép lá có răng cưa. Hoa là loại hoa đuôi sóc phức, dài 15–30 cm, hoa cái sau khi thụ phấn sẽ phát triển thành loại quả kiên nhỏ dài 2–3 mm, với các cánh thuôn tròn dài 5–8 mm trên cả hai bên của mỗi quả. Tên gọi trong tiếng Trung của nó là 马尾树 (mã vĩ thụ = cây đuôi ngựa). Gỗ của nó được dùng trong xây dựng hay làm đồ nội thất.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Đuôi ngựa mang danh pháp hai phần chuẩn là Rhoiptelea chiliantha, trực thuộc Chi Rhoiptelea (Rhoiptelea) nằm trong Họ Óc chó (Juglandaceae).

Các loài cùng chi Rhoiptelea và cùng Họ Óc chó thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Rhoiptelea chiliantha dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Rhoiptelea.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Đuôi ngựa (Rhoiptelea chiliantha) được ghi nhận sử dụng bộ phận toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Trà thảo mộc dưỡng sinh, Thanh nhiệt & Mát gan.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Rhoiptelea và Họ Óc chó tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Rhoiptelea chiliantha), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Óc chó)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Đuôi ngựa.

Xem toàn bộ họ →
Mạy Á Đông (Carya sinensis)
Quốc tế

Mạy Á Đông (Carya sinensis)

Carya sinensis

Họ Óc chó · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Mạy Á Đông (Carya sinensis) (Carya sinensis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Óc chó (Juglandaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Carya poilanei
Quốc tế

Mạy poilanei (Carya poilanei)

Carya poilanei

Họ Óc chó · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Mạy poilanei (Carya poilanei) (Carya poilanei) là loài thực vật dược học thuộc Họ Óc chó (Juglandaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Cây óc chó
Đông dược

Cây óc chó

Juglans regia

Họ Óc chó · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Cây óc chó (danh pháp khoa học: Juglans regia) là một loài thực vật có hoa trong Chi Óc chó họ Juglandaceae. Loài này được Carl von Linné mô tả khoa học đầu tiên năm 1753. Cây óc chó thuộc họ Juglandaceae, phân bố từ phía Đông khu vực Balkan qua dãy Himalayas đến phía Tây Nam Tru...

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Óc chó trắng
Thuốc Nam

Óc chó trắng

Juglans cinerea

Họ Óc chó · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Óc chó trắng (Juglans cinerea) là loài thực vật dược học thuộc Họ Óc chó (Juglandaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Carya tonkinensis
Thuốc Nam

Mạy châu

Carya tonkinensis

Họ Óc chó · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Mạy châu (Carya tonkinensis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Óc chó (Juglandaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Dược liệu Cyclocarya paliurus (họ Óc chó)
Quốc tế

Dược liệu Cyclocarya paliurus (họ Óc chó)

Cyclocarya paliurus

Họ Óc chó · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Cyclocarya paliurus (họ Óc chó) (Cyclocarya paliurus) là loài thực vật dược học thuộc Họ Óc chó (Juglandaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan