Đơn buốt (Bidens pilosa)
Đơn buốt (Bidens pilosa)Ảnh: 博甫 · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần Đ

Đơn buốt

Bidens pilosa

Đơn buốt hay còn gọi là đơn kim, quỷ châm, song nha lông, xuyến chi (danh pháp hai phần: Bidens pilosa) là một loài thực vật có hoa thuộc chi Bidens, họ Cúc (Asteraceae) được L. mô tả khoa học lần đầu năm 1753. Đơn buốt là cây thân thảo hàng năm, mọc bụi, cao đến 1m. Lá đơn mọc đ...

Họ thực vật
Họ Cúc (Asteraceae)
Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Xuyến chi
Bộ phận dùng
Toàn cây trên mặt đất hoặc cụm hoa
Nhóm hoạt chất chính
Sesquiterpen lacton, flavonoid, tinh dầu monoterpen, acid chlorogenic và inulin

1. Tổng quan và danh pháp

Đơn buốt hay còn gọi là đơn kim, quỷ châm, song nha lông, xuyến chi (danh pháp hai phần: Bidens pilosa) là một loài thực vật có hoa thuộc chi Bidens, họ Cúc (Asteraceae) được L. mô tả khoa học lần đầu năm 1753. Đơn buốt là cây thân thảo hàng năm, mọc bụi, cao đến 1m. Lá đơn mọc đối, phiến lá xẻ thùy sâu tận gân tạo thành 3 thùy phiến trông như lá chét, thùy phiến bìa có răng cưa, có thể có lông thưa hoặc không. Hoa tự hình đầu với 5 cánh tràng giả từ lá bắc màu trắng tạo thành "hoa" như thường thấy. Hoa thật sự của đơn buốt lưỡng tính, xếp trên hoa đầu, có tràng hoa hình ống màu vàng, thường nhìn nhầm thành "nhụy vàng" của hoa tự. Quả dạng quả bế, có 2 móc ngọn dùng phát tán qua động vật và con người. Bộ nhiễm sắc thể n = 12. Cây phân bổ nơi đất hoang ven đường.

Tên gọi khác và đồng danh: Xuyến chi.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Đơn buốt mang danh pháp hai phần chuẩn là Bidens pilosa, trực thuộc Chi Đơn buốt (Bidens) nằm trong Họ Cúc (Asteraceae).

Các loài cùng chi Bidens và cùng Họ Cúc thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Bidens pilosa dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (toàn cây trên mặt đất hoặc cụm hoa) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Bidens.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Toàn cây trên mặt đất hoặc cụm hoa.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Sesquiterpen lacton, flavonoid, tinh dầu monoterpen, acid chlorogenic và inulin.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Đơn buốt (Bidens pilosa) được ghi nhận sử dụng bộ phận toàn cây trên mặt đất hoặc cụm hoa trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Thanh nhiệt & Mát gan, Trà thảo mộc dưỡng sinh, Chăm sóc da & Chống oxy hoá.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Bidens và Họ Cúc tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm sesquiterpen lacton, flavonoid, tinh dầu monoterpen, acid chlorogenic và inulin, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Bidens pilosa), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Cúc)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Đơn buốt.

Xem toàn bộ họ →
Đơn buốt frondosa (Bidens frondosa)
Đông dược

Đơn buốt frondosa (Bidens frondosa)

Bidens frondosa

Họ Cúc · Toàn cây trên mặt đất hoặc cụm hoa

Đơn buốt frondosa (Bidens frondosa) (Bidens frondosa) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cúc (Asteraceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là toàn cây trên mặt đất hoặc cụm hoa, nổi bật với nhóm hoạt chất sesquiterpen lacton, flavonoid, tinh dầu monoterpen, acid chlorogenic và inulin.

Thanh nhiệt & Mát ganChăm sóc da & Chống oxy hoá
Đơn buốt tripartita (Bidens tripartita)
Đông dược

Đơn buốt tripartita (Bidens tripartita)

Bidens tripartita

Họ Cúc · Toàn cây trên mặt đất hoặc cụm hoa

Đơn buốt tripartita (Bidens tripartita) (Bidens tripartita) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cúc (Asteraceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là toàn cây trên mặt đất hoặc cụm hoa, nổi bật với nhóm hoạt chất sesquiterpen lacton, flavonoid, tinh dầu monoterpen, acid chlorogenic và inulin.

Thanh nhiệt & Mát ganChăm sóc da & Chống oxy hoá
Hoàng anh pacifica (Solidago pacifica)
Thuốc Nam

Hoàng anh pacifica (Solidago pacifica)

Solidago pacifica

Họ Cúc · Toàn cây trên mặt đất hoặc cụm hoa

Hoàng anh pacifica (Solidago pacifica) (Solidago pacifica) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cúc (Asteraceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây trên mặt đất hoặc cụm hoa, nổi bật với nhóm hoạt chất sesquiterpen lacton, flavonoid, tinh dầu monoterpen, acid chlorogenic và inulin.

Thanh nhiệt & Mát ganChăm sóc da & Chống oxy hoá
Carpesium nepalense var. lanatum
Thuốc Nam

Dược liệu Carpesium nepalense var. lanatum (họ Cúc)

Carpesium nepalense var. lanatum

Họ Cúc · Toàn cây trên mặt đất hoặc cụm hoa

Dược liệu Carpesium nepalense var. lanatum (họ Cúc) (Carpesium nepalense var. lanatum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cúc (Asteraceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây trên mặt đất hoặc cụm hoa, nổi bật với nhóm hoạt chất sesquiterpen lacton, flavonoid, tinh dầu monoterpen, acid chlorogenic và inulin.

Thanh nhiệt & Mát ganChăm sóc da & Chống oxy hoá