Dó đất Cúc Phương

Balanophora cucphuongensis

Dược liệu Việt NamVần D

Dó đất Cúc Phương

Balanophora cucphuongensis

Dó đất Cúc Phương hay còn gọi hoa đất, cây không lá, ký sinh hoàn, xà cô, tỏa dương, củ ngọc núi (danh pháp khoa học: Balanophora cucphuongensis) là loài thực vật thuộc họ Dó đất được phát hiện tại vườn quốc gia Cúc Phương và Kon Tum. Hoa đất không có lục diệp tố, khác với các lo...

Bộ phận dùng
Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa
Nhóm hoạt chất chính
Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật

1. Tổng quan và danh pháp

Dó đất Cúc Phương hay còn gọi hoa đất, cây không lá, ký sinh hoàn, xà cô, tỏa dương, củ ngọc núi (danh pháp khoa học: Balanophora cucphuongensis) là loài thực vật thuộc họ Dó đất được phát hiện tại vườn quốc gia Cúc Phương và Kon Tum. Hoa đất không có lục diệp tố, khác với các loài trong họ đã biết ở khu vực Đông Nam Á. Đây là loài cây nấm ký sinh trên rễ của những cây gỗ khác thường thấy ở các loại thuộc họ đậu hoặc dâu tằm hay các loài tre. Cây cao 8–15 cm, củ sần sùi. Thân ký sinh là cuống cụm hoa mang 6-10 lá dạng vảy, phiến lá hình mũi mác dài 1,5–2 cm, rộng 1-1,5 cm. Hoa đơn tính, khác gốc, hợp thành bông nạc. Cả cụm hoa đực và cụm hoa cái đều hình trứng hay hình đầu. Hoa đực không có cuống rõ, khối phấn bị ép ngang. Hoa cái mọc xung quanh chân vảy bảo vệ, vảy hình trứng cụt đầu có 1 vòi nhụy.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Dó đất Cúc Phương mang danh pháp hai phần chuẩn là Balanophora cucphuongensis, trực thuộc Chi Dó đất (Balanophora) nằm trong Họ Dó đất (Balanophoraceae).

Các loài cùng chi Balanophora và cùng Họ Dó đất thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Balanophora cucphuongensis dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Balanophora.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Dó đất Cúc Phương (Balanophora cucphuongensis) được ghi nhận sử dụng bộ phận toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Trà thảo mộc dưỡng sinh, Thanh nhiệt & Mát gan.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Balanophora và Họ Dó đất tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Balanophora cucphuongensis), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Dó đất)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Dó đất Cúc Phương.

Xem toàn bộ họ →
Dó đất dioica (Balanophora dioica)
Quốc tế

Dó đất dioica (Balanophora dioica)

Balanophora dioica

Họ Dó đất · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dó đất dioica (Balanophora dioica) (Balanophora dioica) là loài thực vật dược học thuộc Họ Dó đất (Balanophoraceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Dó đất subcupularis (Balanophora subcupularis)
Quốc tế

Dó đất subcupularis (Balanophora subcupularis)

Balanophora subcupularis

Họ Dó đất · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dó đất subcupularis (Balanophora subcupularis) (Balanophora subcupularis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Dó đất (Balanophoraceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Dó đất polyandra (Balanophora polyandra)
Quốc tế

Dó đất polyandra (Balanophora polyandra)

Balanophora polyandra

Họ Dó đất · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dó đất polyandra (Balanophora polyandra) (Balanophora polyandra) là loài thực vật dược học thuộc Họ Dó đất (Balanophoraceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Dó đất Nhật Bản (Balanophora japonica)
Quốc tế

Dó đất Nhật Bản (Balanophora japonica)

Balanophora japonica

Họ Dó đất · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dó đất Nhật Bản (Balanophora japonica) (Balanophora japonica) là loài thực vật dược học thuộc Họ Dó đất (Balanophoraceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan