Cúc mốc (Crossostephium chinense)
Cúc mốc (Crossostephium chinense)Ảnh: no rights reserved, uploaded by 葉子 · CC0 / Public Domain · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần C

Cúc mốc

Crossostephium chinense

Cúc mốc (Crossostephium chinense) là loài thực vật dược học thuộc Họ Magnoliopsida (Magnoliopsida), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Bộ phận dùng
Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa
Nhóm hoạt chất chính
Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật

1. Tổng quan và danh pháp

Cúc mốc hay còn gọi nguyệt bạch, ngọc phù dung (danh pháp khoa học: Crossostephium chinense) là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Người Trung Quốc có nhiều tên gọi chỉ loài này; như 芙蓉菊 (phù dung cúc), 蕲艾 (kì ngải),千年艾 (thiên niên ngải), 芙蓉 (phù dung), 海芙蓉 (hải phù dung), 白芙蓉 (bạch phù dung), 玉芙蓉 (ngọc phù dung), 香菊 (hương cúc), 白香菊 (bạch hương cúc), 白石艾 (bạch thạch ngải), 白艾 (bạch ngải), 日本海芙蓉 (Nhật Bản hải phù dung).

Tên gọi khác và đồng danh: Crossostephium chinense.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Cúc mốc mang danh pháp hai phần chuẩn là Crossostephium chinense, trực thuộc Chi Crossostephium (Crossostephium) nằm trong Họ Magnoliopsida (Magnoliopsida).

Các loài cùng chi Crossostephium và cùng Họ Magnoliopsida thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Crossostephium chinense dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Crossostephium.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Cúc mốc (Crossostephium chinense) được ghi nhận sử dụng bộ phận toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Trà thảo mộc dưỡng sinh, Thanh nhiệt & Mát gan.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Crossostephium và Họ Magnoliopsida tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Crossostephium chinense), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Magnoliopsida)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Cúc mốc.

Xem toàn bộ họ →
Dược liệu Trigonella emodi (họ Magnoliopsida)
Quốc tế

Dược liệu Trigonella emodi (họ Magnoliopsida)

Trigonella emodi

Họ Magnoliopsida · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Trigonella emodi (họ Magnoliopsida) (Trigonella emodi) là loài thực vật dược học thuộc Họ Magnoliopsida (Magnoliopsida), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Millettia tsui
Quốc tế

Thàn mát tsui (Millettia tsui)

Millettia tsui

Họ Magnoliopsida · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Thàn mát tsui (Millettia tsui) (Millettia tsui) là loài thực vật dược học thuộc Họ Magnoliopsida (Magnoliopsida), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Tre mỡ
Đông dược

Tre mỡ

Bambusa vulgaris

Họ Magnoliopsida · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Tre mỡ, hay còn gọi là tre vàng, tre trổ, tre bụng phật, trúc phật bụng to (danh pháp hai phần: Bambusa vulgaris) là một loài thuộc tông Tre, họ Cỏ (Poaceae). Đây là loài bản địa của bán đảo Đông Dương và tỉnh Vân Nam ở miền nam Trung Quốc, nhưng đã được đem trồng và đã tự nhiên ...

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Cỏ ca ri
Đông dược

Cỏ ca ri

Trigonella foenum-graecum

Họ Magnoliopsida · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Cỏ ca ri hay hồ lô ba, khổ đậu (danh pháp hai phần: Trigonella foenum-graecum) là một loài cây thuộc về họ Đậu (Fabaceae). Cỏ ca ri được sử dụng như là cây thuốc (phần lá) cũng như một loại gia vị (phần hạt). Nó được trồng rộng khắp trên thế giới như là một loại cây trồng bán khô...

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Bhut Jolokia
Đông dược

Bhut Jolokia

Capsicum chinense ‘Bhut Jolokia’

Họ Magnoliopsida · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Bhut Jolokia (tiếng Bengal: নাগা মরিচ hoặc বিষ ঝাল), còn được gọi là Bih Jolokia, Naga Jolokia, ớt ma, ớt rồng đỏ Naga, là một giống ớt xuất hiện chủ yếu ở các vùng Assam và Nagaland của Ấn Độ. Các nhà phân loại học ban đầu thường nhầm lẫn khi xem xét giống ngày thuộc về loài nào...

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Sắn dây
Đông dược

Sắn dây

Pueraria thomsonii

Họ Magnoliopsida · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Sắn dây (danh pháp khoa học: Pueraria thomsonii Benth.; đồng nghĩa Pueraria lobata Willd., Pueraria montana Lour., Pueraria thunbergiana Siebold & Zucc., Pueraria triloba Mak., và Dolichos spicatus Grah.) là một loài dây leo nhiệt đới mọc nhiều nơi trên Trái Đất. Nó còn các tên g...

Thư cân & Giảm mỏi cổ vai gáyHỗ trợ chuyển hoá đường huyết