Vừng (cây gỗ lớn) (Careya arborea)
Vừng (cây gỗ lớn) (Careya arborea)Ảnh: satish nikam · CC BY-NC-SA · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần V

Vừng (cây gỗ lớn)

Careya arborea

Vừng (cây gỗ lớn) (Careya arborea) là loài thực vật dược học thuộc Họ Lộc vừng (Lecythidaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Bộ phận dùng
Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa
Nhóm hoạt chất chính
Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật

1. Tổng quan và danh pháp

Vừng hay còn gọi mừng, san, vừng xoan (danh pháp khoa học: Careya arborea) là một loài thực vật có hoa trong họ Lecythidaceae. Loài này được Roxb. mô tả khoa học đầu tiên năm 1819.

Tên gọi khác và đồng danh: Careya arborea.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Vừng (cây gỗ lớn) mang danh pháp hai phần chuẩn là Careya arborea, trực thuộc Chi Careya (Careya) nằm trong Họ Lộc vừng (Lecythidaceae).

Các loài cùng chi Careya và cùng Họ Lộc vừng thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Careya arborea dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Careya.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Vừng (cây gỗ lớn) (Careya arborea) được ghi nhận sử dụng bộ phận toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Trà thảo mộc dưỡng sinh, Thanh nhiệt & Mát gan.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Careya và Họ Lộc vừng tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Careya arborea), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Lộc vừng)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Vừng (cây gỗ lớn).

Xem toàn bộ họ →
Đầu lân
Thuốc Nam

Đầu lân

Couroupita guianensis

Họ Lộc vừng · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Đầu lân hay còn gọi hàm lân, ngọc kỳ lân, hàm rồng có danh pháp khoa học là Couroupita guianensis. Tên tiếng Anh của của cây này là cannonball tree vì quả cứng hình cầu lớn màu nâu trông giống như một quả đạn đại bác gỉ sét. Cây đầu lân được nhà thực vật học người Pháp Aublet đặt...

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Tam lang
Đông dược

Tam lang

Barringtonia macrostachya

Họ Lộc vừng · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Tam lang (Barringtonia macrostachya) là loài thực vật dược học thuộc Họ Lộc vừng (Lecythidaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Dược liệu Brazzeia congoensis (họ Lộc vừng)
Quốc tế

Dược liệu Brazzeia congoensis (họ Lộc vừng)

Brazzeia congoensis

Họ Lộc vừng · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Brazzeia congoensis (họ Lộc vừng) (Brazzeia congoensis) là loài thực vật dược học thuộc Họ Lộc vừng (Lecythidaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Brazzeia soyauxii
Quốc tế

Dược liệu Brazzeia soyauxii (họ Lộc vừng)

Brazzeia soyauxii

Họ Lộc vừng · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Brazzeia soyauxii (họ Lộc vừng) (Brazzeia soyauxii) là loài thực vật dược học thuộc Họ Lộc vừng (Lecythidaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Tim lang
Thuốc Nam

Tim lang

Barringtonia racemosa

Họ Lộc vừng · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Tim lang hay còn gọi chiếc hoa chùm, lộc vừng hoa chùm (danh pháp hai phần: Barringtonia racemosa) là một loài cây thuộc chi Lộc vừng trong họ Lecythidaceae. Nó được tìm thấy trong các khu rừng đầm lầy ven biển và trên các cạnh của cửa sông ở Ấn Độ Dương, bắt đầu từ bờ biển phía ...

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Dược liệu Petersianthus macrocarpus (họ Lộc vừng)
Quốc tế

Dược liệu Petersianthus macrocarpus (họ Lộc vừng)

Petersianthus macrocarpus

Họ Lộc vừng · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Petersianthus macrocarpus (họ Lộc vừng) (Petersianthus macrocarpus) là loài thực vật dược học thuộc Họ Lộc vừng (Lecythidaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan