Cà tím (Solanum melongena)
Cà tím (Solanum melongena)Ảnh: Salomé · CC BY-NC-SA · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần C

Cà tím

Solanum melongena

Cà tím (danh pháp hai phần: Solanum melongena) là một loài cây thuộc họ Cà với quả cùng tên gọi, nói chung được sử dụng làm một loại rau trong ẩm thực. Cà tím có quan hệ họ hàng gần gũi với cà chua, khoai tây, cà dừa, cà pháo và có nguồn gốc ở miền Nam Ấn Độ và Sri Lanka. Cà tím ...

Họ thực vật
Họ Cà (Solanaceae)
Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Eggplant
Bộ phận dùng
Quả chín, cành lá hoặc rễ
Nhóm hoạt chất chính
Glycoalkaloid steroid, withanolid, polysaccharide (lycium), carotenoid và flavonoid

1. Tổng quan và danh pháp

Cà tím (danh pháp hai phần: Solanum melongena) là một loài cây thuộc họ Cà với quả cùng tên gọi, nói chung được sử dụng làm một loại rau trong ẩm thực. Cà tím có quan hệ họ hàng gần gũi với cà chua, khoai tây, cà dừa, cà pháo và có nguồn gốc ở miền Nam Ấn Độ và Sri Lanka. Cà tím là cây một năm, cao tới 40 – 150 cm (16 - 57 inch), thông thường có gai, với các lá lớn có thùy thô, dài từ 10–20 cm và rộng 5–10 cm. Hoa màu trắng hay tía, với tràng hoa năm thùy và các nhị hoa màu vàng. Quả cà tím là loại quả mọng nhiều cùi thịt, đường kính nhỏ hơn 3 cm ở cây mọc hoang dại, nhưng lớn hơn rất nhiều ở các giống trồng. Quả chứa nhiều hạt nhỏ và mềm. Các giống hoang dại có thể lớn hơn, cao tới 225 cm (84 inch) và lá to (dài tới trên 30 cm và rộng trên 15 cm). Tên gọi cà tím không phản ánh đúng loại quả này, do có nhiều loại cà khác cũng có màu tím hay quả cà tím có màu đôi khi không phải tím. Tuy nhiên, tên gọi cà dái dê cũng không phản ánh đúng hình dạng của quả, do quả của nhiều giống cà tím (cà dái dê) không phải ôvan thuôn dài như dái dê mà lại tròn, có đường kính từ 5 cm đến 8 cm..

Tên gọi khác và đồng danh: Eggplant.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Cà tím mang danh pháp hai phần chuẩn là Solanum melongena, trực thuộc Chi Cà (Solanum) nằm trong Họ Cà (Solanaceae).

Các loài cùng chi Solanum và cùng Họ Cà thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Solanum melongena dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (quả chín, cành lá hoặc rễ) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Solanum.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Quả chín, cành lá hoặc rễ.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Glycoalkaloid steroid, withanolid, polysaccharide (lycium), carotenoid và flavonoid.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Cà tím (Solanum melongena) được ghi nhận sử dụng bộ phận quả chín, cành lá hoặc rễ trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Thanh nhiệt & Mát gan, Bồi bổ khí huyết & Thể lực, Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSK.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Solanum và Họ Cà tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm glycoalkaloid steroid, withanolid, polysaccharide (lycium), carotenoid và flavonoid, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Solanum melongena), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Cà)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Cà tím.

Xem toàn bộ họ →
Cà incanum (Solanum incanum)
Đông dược

Cà incanum (Solanum incanum)

Solanum incanum

Họ Cà · Quả chín, cành lá hoặc rễ

Cà incanum (Solanum incanum) (Solanum incanum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cà (Solanaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là quả chín, cành lá hoặc rễ, nổi bật với nhóm hoạt chất glycoalkaloid steroid, withanolid, polysaccharide (lycium), carotenoid và flavonoid.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Cà pseudocapsicum (Solanum pseudocapsicum)
Đông dược

Cà pseudocapsicum (Solanum pseudocapsicum)

Solanum pseudocapsicum

Họ Cà · Quả chín, cành lá hoặc rễ

Cà pseudocapsicum (Solanum pseudocapsicum) (Solanum pseudocapsicum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cà (Solanaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là quả chín, cành lá hoặc rễ, nổi bật với nhóm hoạt chất glycoalkaloid steroid, withanolid, polysaccharide (lycium), carotenoid và flavonoid.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Cà spirale (Solanum spirale)
Đông dược

Cà spirale (Solanum spirale)

Solanum spirale

Họ Cà · Quả chín, cành lá hoặc rễ

Cà spirale (Solanum spirale) (Solanum spirale) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cà (Solanaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là quả chín, cành lá hoặc rễ, nổi bật với nhóm hoạt chất glycoalkaloid steroid, withanolid, polysaccharide (lycium), carotenoid và flavonoid.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Cà dulcamara (Solanum dulcamara)
Đông dược

Cà dulcamara (Solanum dulcamara)

Solanum dulcamara

Họ Cà · Quả chín, cành lá hoặc rễ

Cà dulcamara (Solanum dulcamara) (Solanum dulcamara) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cà (Solanaceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là quả chín, cành lá hoặc rễ, nổi bật với nhóm hoạt chất glycoalkaloid steroid, withanolid, polysaccharide (lycium), carotenoid và flavonoid.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan