Bọ mắm (Pouzolzia zeylanica)
Bọ mắm (Pouzolzia zeylanica)Ảnh: 潘立傑 LiChieh Pan · CC BY-NC-SA · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần B

Bọ mắm

Pouzolzia zeylanica

Bọ mắm (Pouzolzia zeylanica) là loài thực vật dược học thuộc Họ Tầm ma (Urticaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Bộ phận dùng
Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa
Nhóm hoạt chất chính
Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật

1. Tổng quan và danh pháp

Bọ mắm, cũng có tên là thuốc giòi, tên khoa học Pouzolzia zeylanica, là một loài thực vật có hoa trong họ Tầm ma, có dạng cây thảo mọc hoang. Loài này được (L.) Benn. & R. Br. mô tả khoa học đầu tiên năm 1838. Cây bọ mắm mọc bò lan trên mặt đất ở những cánh đồng ẩm thấp, bản địa trải dài từ Ấn Độ và bán đảo Đông Dương xuống Malaysia và quần đảo Philippin. Lá cây mỏng, hình trứng thon, nhọn đầu, dài 4–9 cm, ngang khoảng 2 cm. Mặt lá lốm đốm chấm trắng. Hoa nhỏ nở thành chùm ở nách nhánh. Trái bọ mắm hình trứng nhọn có khía dọc như chia ra từng múi.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Bọ mắm mang danh pháp hai phần chuẩn là Pouzolzia zeylanica, trực thuộc Chi Pouzolzia (Pouzolzia) nằm trong Họ Tầm ma (Urticaceae).

Các loài cùng chi Pouzolzia và cùng Họ Tầm ma thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Pouzolzia zeylanica dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Pouzolzia.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Bọ mắm (Pouzolzia zeylanica) được ghi nhận sử dụng bộ phận toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Trà thảo mộc dưỡng sinh, Thanh nhiệt & Mát gan.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Pouzolzia và Họ Tầm ma tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Pouzolzia zeylanica), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Tầm ma)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Bọ mắm.

Xem toàn bộ họ →
Đay suối
Thuốc Nam

Đay suối

Pouzolzia sanguinea

Họ Tầm ma · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Đay suối (danh pháp khoa học: Pouzolzia sanguinea) là loài thực vật có hoa trong họ Tầm ma. Loài này được (Blume) Merr. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1921.

Thanh nhiệt & Mát ganTrà thảo mộc dưỡng sinh
Pilea verrucosa
Quốc tế

Dược liệu Pilea verrucosa (họ Tầm ma)

Pilea verrucosa

Họ Tầm ma · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Pilea verrucosa (họ Tầm ma) (Pilea verrucosa) là loài thực vật dược học thuộc Họ Tầm ma (Urticaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Dược liệu Elatostema involucratum (họ Tầm ma)
Quốc tế

Dược liệu Elatostema involucratum (họ Tầm ma)

Elatostema involucratum

Họ Tầm ma · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Elatostema involucratum (họ Tầm ma) (Elatostema involucratum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Tầm ma (Urticaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Thảo mộc họ Tầm ma Nhật Bản (Nanocnide japonica)
Quốc tế

Thảo mộc họ Tầm ma Nhật Bản (Nanocnide japonica)

Nanocnide japonica

Họ Tầm ma · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Thảo mộc họ Tầm ma Nhật Bản (Nanocnide japonica) (Nanocnide japonica) là loài thực vật dược học thuộc Họ Tầm ma (Urticaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Elatostema ichangense
Quốc tế

Dược liệu Elatostema ichangense (họ Tầm ma)

Elatostema ichangense

Họ Tầm ma · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Elatostema ichangense (họ Tầm ma) (Elatostema ichangense) là loài thực vật dược học thuộc Họ Tầm ma (Urticaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan
Dược liệu Oreocnide obovata (họ Tầm ma)
Quốc tế

Dược liệu Oreocnide obovata (họ Tầm ma)

Oreocnide obovata

Họ Tầm ma · Toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa

Dược liệu Oreocnide obovata (họ Tầm ma) (Oreocnide obovata) là loài thực vật dược học thuộc Họ Tầm ma (Urticaceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là toàn cây, lá hoặc rễ thu hái theo mùa, nổi bật với nhóm hoạt chất polyphenol, flavonoid, terpenoid, saponin và các hợp chất chuyển hoá thứ cấp đặc trưng thực vật.

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKThanh nhiệt & Mát gan