Anh túc (Papaver somniferum)
Anh túc (Papaver somniferum)Ảnh: Nicolás Villaseca Merino · CC BY-SA · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần A

Anh túc

Papaver somniferum

Anh túc hay còn gọi là a phiến, á phiện, thuốc phiện, thẩu, trẩu (người Tày gọi là cây nàng tiên), là loài thực vật có tên khoa học là Papaver somniferum L., thuộc họ Anh túc (Papaveraceae). Được xem là cây dược liệu quý. Trong y học dùng cho giảm đau tốt nhất trong các loại dược...

Bộ phận dùng
Thân củ hoặc toàn cây
Nhóm hoạt chất chính
Alkaloid isoquinolin (tetrahydropalmatin, protopin, sanguinarin)

1. Tổng quan và danh pháp

Anh túc hay còn gọi là a phiến, á phiện, thuốc phiện, thẩu, trẩu (người Tày gọi là cây nàng tiên), là loài thực vật có tên khoa học là Papaver somniferum L., thuộc họ Anh túc (Papaveraceae). Được xem là cây dược liệu quý. Trong y học dùng cho giảm đau tốt nhất trong các loại dược liệu cả Đông lẫn Tây y. Chiết xuất của cây này làm gây nghiện nặng. Ngành y học khuyến cáo không nên dùng trong các trường hợp thông thường, phải có sự chỉ định chi tiết và giám sát trực tiếp của bác sĩ. Việc lạm dụng quá mức có thể gây nghiện. Chính phủ Việt Nam đã cấm trồng cây này, lập một đơn vị phòng chống ma túy kiểm soát; thuốc phiện và các chất được tinh chiết từ nó, và các chất gây nghiện khác cần sa không gây nghiện nhưng bị cấm, một trong những quốc gia lớn đã hợp thức hóa nó, v.v.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Anh túc mang danh pháp hai phần chuẩn là Papaver somniferum, trực thuộc Chi Papaver (Papaver) nằm trong Họ Thuốc phiện (Papaveraceae).

Các loài cùng chi Papaver và cùng Họ Thuốc phiện thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Papaver somniferum dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (thân củ hoặc toàn cây) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Papaver.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Thân củ hoặc toàn cây.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Alkaloid isoquinolin (tetrahydropalmatin, protopin, sanguinarin).
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Trong tri thức thảo dược truyền thống và tài liệu thực vật dược học, Anh túc (Papaver somniferum) được ghi nhận sử dụng bộ phận thân củ hoặc toàn cây trong chăm sóc sức khoẻ, chế biến trà thảo mộc hoặc chiết xuất hoạt chất tự nhiên.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: An thần & Giấc ngủ, Tuần hoàn & Mạch máu.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Papaver và Họ Thuốc phiện tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm alkaloid isoquinolin (tetrahydropalmatin, protopin, sanguinarin), bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Papaver somniferum), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Thuốc phiện)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Anh túc.

Xem toàn bộ họ →
Anh túc đỏ
Thuốc Nam

Anh túc đỏ

Papaver rhoeas

Họ Thuốc phiện · Thân củ hoặc toàn cây

Anh túc đỏ (Papaver rhoeas) là loài thực vật dược học thuộc Họ Thuốc phiện (Papaveraceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là thân củ hoặc toàn cây, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid isoquinolin (tetrahydropalmatin, protopin, sanguinarin).

An thần & Giấc ngủTuần hoàn & Mạch máu
Dược liệu Papaver nudicaule (họ Thuốc phiện)
Đông dược

Dược liệu Papaver nudicaule (họ Thuốc phiện)

Papaver nudicaule

Họ Thuốc phiện · Thân củ hoặc toàn cây

Dược liệu Papaver nudicaule (họ Thuốc phiện) (Papaver nudicaule) là loài thực vật dược học thuộc Họ Thuốc phiện (Papaveraceae), thuộc nhóm vị thuốc Đông dược Á Đông được ghi nhận rộng rãi trong các y thư cổ truyền. Bộ phận thường dùng là thân củ hoặc toàn cây, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid isoquinolin (tetrahydropalmatin, protopin, sanguinarin).

An thần & Giấc ngủTuần hoàn & Mạch máu
Dược liệu Eomecon chionantha (họ Thuốc phiện)
Quốc tế

Dược liệu Eomecon chionantha (họ Thuốc phiện)

Eomecon chionantha

Họ Thuốc phiện · Thân củ hoặc toàn cây

Dược liệu Eomecon chionantha (họ Thuốc phiện) (Eomecon chionantha) là loài thực vật dược học thuộc Họ Thuốc phiện (Papaveraceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là thân củ hoặc toàn cây, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid isoquinolin (tetrahydropalmatin, protopin, sanguinarin).

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKAn thần & Giấc ngủ
Dược liệu Corydalis pallida (họ Thuốc phiện)
Quốc tế

Dược liệu Corydalis pallida (họ Thuốc phiện)

Corydalis pallida

Họ Thuốc phiện · Thân củ hoặc toàn cây

Dược liệu Corydalis pallida (họ Thuốc phiện) (Corydalis pallida) là loài thực vật dược học thuộc Họ Thuốc phiện (Papaveraceae), thuộc nhóm thảo dược quốc tế được ứng dụng trong dược học thực vật, tinh dầu và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hiện đại. Bộ phận thường dùng là thân củ hoặc toàn cây, nổi bật với nhóm hoạt chất alkaloid isoquinolin (tetrahydropalmatin, protopin, sanguinarin).

Chiết xuất chuẩn hoá TPBVSKAn thần & Giấc ngủ