Trái quách (Mộc quất / Bael) (Aegle marmelos)
Trái quách (Mộc quất / Bael) (Aegle marmelos)Ảnh: Justas Ašmantas · CC BY-NC · Nguồn gốc
Dược liệu Việt NamVần T

Trái quách (Mộc quất / Bael)

Aegle marmelos

Trái quách (Mộc quất / Bael) (Aegle marmelos) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cam (Rutaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là quả ương thái lát phơi khô và lá non, nổi bật với nhóm hoạt chất marmelosin (imperatorin), aegelin, coumarin, pectin và flavonoid.

Họ thực vật
Họ Cam (Rutaceae)
Tên gọi khác / Tên đồng nghĩa
Bầu nâu · Cây quách · Matoom · Trà Bael
Bộ phận dùng
Quả ương thái lát phơi khô và lá non
Tính vị
Vị ngọt thơm hơi chát, tính bình
Quy kinh
Tỳ, Vị
Nhóm hoạt chất chính
Marmelosin (imperatorin), aegelin, coumarin, pectin và flavonoid

1. Tổng quan và danh pháp

Bầu nâu (danh pháp khoa học: Aegle marmelos) là một loài thực vật có hoa trong họ Cửu lý hương. Loài này được (L.) Corrêa mô tả khoa học đầu tiên năm 1800.

Tên gọi khác và đồng danh: Cây quách, Trà Bael, Matoom, Bầu nâu, Aegle marmelos.

2. Phân loại thực vật học và họ hàng

Theo hệ thống phân loại thực vật hiện đại, Trái quách (Mộc quất / Bael) mang danh pháp hai phần chuẩn là Aegle marmelos, trực thuộc Chi Quách (Aegle) nằm trong Họ Cam (Rutaceae).

Các loài cùng chi Aegle và cùng Họ Cam thường chia sẻ nhiều đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản cũng như các khung chuyển hoá thứ cấp tương đồng, giúp định hướng nghiên cứu dược lý và kiểm nghiệm dược liệu.

3. Đặc điểm nhận diện và phân bố sinh thái

Trong tự nhiên và canh tác dược liệu, việc nhận diện chính xác Aegle marmelos dựa trên cấu trúc lá, kiểu cụm hoa, quả và đặc điểm giải phẫu bộ phận dùng (quả ương thái lát phơi khô và lá non) nhằm tránh nhầm lẫn với các loài gần gũi trong cùng chi Aegle.

Loài thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phân bố từ vùng trung du, miền núi đến các vườn bảo tồn cây thuốc.

4. Bộ phận dùng và thành phần hoá học

  • Bộ phận dùng chính: Quả ương thái lát phơi khô và lá non.
  • Nhóm hoạt chất ghi nhận: Marmelosin (imperatorin), aegelin, coumarin, pectin và flavonoid.
  • Thu hái và sơ chế: Thu hoạch vào thời kỳ tích luỹ hàm lượng hoạt chất cao nhất trong năm, làm sạch tạp chất, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ kiểm soát để bảo toàn các hợp chất nhạy nhiệt và tinh dầu tự nhiên.

5. Công dụng truyền thống và ứng dụng thực tiễn

Quả quách nướng hoặc thái lát sấy khô hãm trà thơm dịu giúp kiện tỳ, hỗ trợ tiêu hoá và giải khát.

  • Tính vị tham khảo: Vị ngọt thơm hơi chát, tính bình.
  • Quy kinh tham khảo: Tỳ, Vị.

Các nhóm ứng dụng tiêu biểu: Hỗ trợ tiêu hoá, Trà thảo mộc dưỡng sinh.

6. Góc nhìn dược học hiện đại

Các nghiên cứu thực vật dược (phytochemistry & ethnopharmacology) đối với chi Aegle và Họ Cam tập trung đánh giá hoạt tính sinh học của nhóm marmelosin (imperatorin), aegelin, coumarin, pectin và flavonoid, bao gồm khả năng chống oxy hoá, bảo vệ tế bào và tiềm năng chuẩn hoá dịch chiết trong các dạng bào chế hiện đại như trà túi lọc, cao khô định chuẩn, viên nang thảo dược và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

7. Lưu ý an toàn và bảo tồn

  • Sử dụng đúng loài đã được định danh khoa học (Aegle marmelos), đúng bộ phận dùng và nguồn gốc rõ ràng, không dùng dược liệu ẩm mốc hoặc không rõ xuất xứ.
  • Phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đang sử dụng phác đồ thuốc kê đơn cần tham vấn ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Khi thu hái và sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc khai thác bền vững, ưu tiên nguồn nguyên liệu từ các vùng trồng dược liệu kiểm soát chất lượng.

Khuyến cáo chuyên môn & An toàn sử dụng

Nội dung chuyên khảo trong Thư viện Dược liệu Herbal.vn được tổng hợp từ các tài liệu phân loại thực vật học và dược học nhằm mục đích tra cứu, học thuật và tham khảo thông tin. Thông tin này không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ, thầy thuốc chuyên khoa.

Sản phẩm từ Trái quách (Mộc quất / Bael) trên sàn Herbal.vn

Các sản phẩm thảo dược, trà dược liệu và chế phẩm chính hãng có liên quan đến dược liệu này.

Tìm thêm trên sàn →

Dược liệu cùng Họ hàng (Họ Cam)

Các loài có quan hệ phân loại thực vật gần gũi với Trái quách (Mộc quất / Bael).

Xem toàn bộ họ →
Dược liệu Micromelum integerrimum (họ Cam)
Thuốc Nam

Dược liệu Micromelum integerrimum (họ Cam)

Micromelum integerrimum

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Dược liệu Micromelum integerrimum (họ Cam) (Micromelum integerrimum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cam (Rutaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là vỏ quả, quả non và lá, nổi bật với nhóm hoạt chất tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid.

Hô hấp & Dịu cổ họngHỗ trợ tiêu hoá
Zanthoxylum micranthum
Thuốc Nam

Sẻn micranthum (Zanthoxylum micranthum)

Zanthoxylum micranthum

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Sẻn micranthum (Zanthoxylum micranthum) (Zanthoxylum micranthum) là loài thực vật dược học thuộc Họ Cam (Rutaceae), thuộc nhóm cây thuốc và dược liệu bản địa hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam và khu vực nhiệt đới châu Á. Bộ phận thường dùng là vỏ quả, quả non và lá, nổi bật với nhóm hoạt chất tinh dầu limonen, flavonoid citrus (hesperidin, naringin), coumarin và alkaloid.

Hô hấp & Dịu cổ họngHỗ trợ tiêu hoá
Thanh yên
Đông dược

Thanh yên

Citrus medica

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Thanh yên (danh pháp hai phần: Citrus medica) là cây ăn quả thuộc chi Cam chanh. Quả có múi lớn, có mùi thơm với vỏ dày. Quả được mô tả là trông giống như một "quả chanh khổng lồ, xù xì". Đây là một trong những loài nguyên thủy mà từ đây tất cả các loại cam chanh khác được phát t...

Hô hấp & Dịu cổ họngHỗ trợ tiêu hoá
Satsuma
Đông dược

Satsuma

Citrus unshiu

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Satsuma hay cam ngọt Ôn Châu (Citrus unshiu) là một loại cây ăn quả đột biến thuộc chi Cam chanh có nguồn gốc từ Nhật Bản hoặc Trung Quốc và đã du nhập vào châu Âu. Ở Nhật Bản, tên của nó là "cam ngọt" (mikan) hay "cam ngọt Ôn Châu" (unshū mikan, 温州蜜柑, Ôn Châu mật cam). Ở Trung H...

Hô hấp & Dịu cổ họngHỗ trợ tiêu hoá
Hồng bì dại
Thuốc Nam

Hồng bì dại

Clausena excavata

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Hồng bì dại (danh pháp hai phần: Clausena excavata), còn gọi là dâu gia xoan, dâu da xoan, châm châu, dâm bôi, là loài cây thuộc họ Rutaceae. Hoa hồng bì dại nhỏ, màu hồng nhạt, mọc thành chùm ở đầu cành; quả nhỏ, hình trứng, khi chín có màu đỏ. Cây phân bố từ Ấn Độ, Trung Quốc, ...

Hô hấp & Dịu cổ họngHỗ trợ tiêu hoá
Quýt
Thuốc Nam

Quýt

Citrus reticulata

Họ Cam · Vỏ quả, quả non và lá

Quýt (danh pháp hai phần: Citrus reticulata) là loài thực vật cho ra quả có múi nhỏ. Được xem là một loài cam chanh riêng biệt, quả thường được ăn trực tiếp hoặc trộn món xà lách trái cây. Quýt lai là một nhóm trái cây có múi màu cam bao gồm các giống lai của quýt với một số nhán...

Êm dịu Dạ dày & Tá tràngHô hấp & Dịu cổ họng